Xatirələrin beyinə təsiri məlum olub

11:00 25.04.2024 Müəllif:Vüsal Tağıbəyli
Yazını böyüt
Yazını kiçilt

Məlum olub ki, xatirələri uzun müddətli yaddaşda saxlamaq beyin hüceyrələrini zədələyir.

Hafta.az-ın “Science Alert”ə istinadən yazdığına görə, Nyu Yorkdakı Albert Eynşteyn Tibb Kollecinin alimləri müəyyən ediblər ki, uzunmüddətli xatirələr idarəolunan DNT zədələnməsi və iltihab vasitəsilə saxlanılır.

Tədqiqatçılar siçanlar üzərində apardıqları sınaqlarda bu zərərin hipokampusda meydana gəldiyini müşahidə ediblər. Beynin bu hissəsi yaddaşların formalaşmasında vacib olsa da, uzun müddətli yaddaşda da əsas rol oynayır.

Aparıcı resenziyalı “Nature” jurnalında dərc edilən araşdırmanı aparan nevroloq Dr. Yelena Radulovic deyir: "Beyin neyronlarının iltihabı çox vaxt pis bir şey hesab olunur, çünki bu, Alzheimer və Parkinson xəstəliyi kimi nevroloji problemlərə səbəb ola bilər. Ancaq tapıntılarımız beynin hipokampus bölgəsindəki bəzi neyronlarda iltihabın uzunmüddətli yaddaşların formalaşması üçün zəruri olduğunu göstərir”.

Tədqiqatçılar siçanlara yüngül, qısamüddətli elektrik şokları verməklə epizodik yaddaşı işə salıblar ki, bu da təcrübəli hadisələrin yaddaşına aiddir. Hipokampusdakı neyronları araşdıran elm adamları, Toll-bənzər reseptor 9 (TLR9) adlı iltihab yolunda genlərin aktivləşdiyini müşahidə ediblər. TLR9 normal olaraq virus və bakteriyalardan yad DNT fraqmentlərini aşkar edərək immune cavabları aktivləşdirir.

Alimlər siçanlara verilən şokun DNT qırılmasına səbəb olduğunu da qeyd ediblər. Bu cür qırılmalar tez-tez baş versə də, normal qaydada dərhal düzəldilir. Lakin burada zərər daha ciddi və uzunmüddətli idi.

Neyronlarda TLR9 yolu aktivləşdikdən sonra qırılma nəticəsində yaranan DNT fraqmentləri və digər molekullar hüceyrə nüvəsindən sərbəst buraxılmağa başlayıb. Daha sonra DNT təmiri elm adamlarını təəccübləndirən bir yerdə baş verib: sentrozom. Hüceyrə daxilində kiçik bir quruluş olan sentrozom normal olaraq hüceyrə bölünməsinə nəzarət edir. Bununla belə, neyronların bölünmədiyini bildirən tədqiqatçılar, iltihabla aktivləşən sentrozomun DNT təmirində iştirak etdiyini, neyronları "yaddaş qrupları"nda bir araya gətirərək xatirələrin qeyd olunmasına imkan verdiyini düşünürlər.

Dr. Radulovic deyir: "Hüceyrələrin bölünməsi və immune reaksiyası milyonlarla ildir ki, heyvan həyatı boyu böyük ölçüdə qorunub saxlanılıb".

Çox güman ki, təkamül zamanı hipokampusdakı neyronlar bu immune əsaslı yaddaş mexanizmini mənimsəmiş və hüceyrə bölünməsinə davam etmədən sentrozomun DNT təmir funksiyasını DNT-algılayan TLR9 vasitəsilə birləşdirərək yaddaşlar əmələ gətiriblər.

Alimlər təmirp rosesinin davam etdiyi müddətdə neyronların müvəqqəti olaraq yeni məlumatlara yaxınlaşdığını da qeyd ediblər. "Bu vacibdir, çünki biz daimi məlumat axınına məruz qalırıq və xatirələri saxlayan neyronlar artıq əldə etdikləri məlumatları saxlamalı və yeni daxilolmalardan yayınmamalıdırlar" deyib Radulovic.

Nəhayət, tədqiqatçılar TLR9 yolu tamamilə söndürüldükdə uzunmüddətli yaddaşların artıq formalaşmadığını və DNT-nin neyrodegenerativ xəstəliklərdəki kimi zədələndiyini müşahidə ediblər.

Oxunma sayı 168