İrsi faktorlardan tutmuş, Günəş işığı və havanın temperaturu kimi xarici amillərə qədər bir çox şeyin sağlamlığımıza böyük təsiri var. Qidalanma bu amillərdən biridir. Bu çərçivədə tez-tez yaşlanma əleyhinə qidalar ön plana çıxır. Çində aparılan yeni bir araşdırma da çayın qocalmanı yavaşlatmaqda rolunu üzə çıxarıb. Bəs çay buna necə nail olur? Gündə neçə bardaq içməliyik? Bütün çay növləri eyni təsirə malikdirmi?
Çay cəmiyyətimizdə qəhvə ilə yanaşı, ən çox istehlak edilən içkidir. Çay səhər yeməyindən axşam yeməyinə qədər günün, demək olar ki, hər vaxt içilir.
Əksər mütəxəssislər çayın həddindən artıq istehlakının hər fürsətdə zərərli ola biləcəyini deyirlər. Bununla belə, Çində aparılan yeni bir araşdırmanın çay içənləri sevindirdiyi görünür.
Çinin Siçuan Universitetində aparılan bir araşdırma, gündə üç fincan çay içməyin qocalmanın qarşısını ala biləcəyi qənaətinə gəlib.
“The Lancet Regional Health” jurnalında dərc edilən araşdırmada 30-79 yaş arası 7 931 çinli, eləcə də 37-73 yaş arası 5 998 britaniyalı arasında çayiçmə vərdişləri ilə bağlı sorğu keçirilib.
İştirakçılardan gündə neçə fincan qara, yaşıl, sarı və ya ənənəvi Çin çayı içdikləri soruşulub. Nəhayət, elm adamları gündə, təxminən, üç fincan çay və ya 6-8 qram çay yarpağı istehlakının qocalmanın qarşısını almaqda təsirli olduğunu ortaya qoyublar.
Onun yaşlanma əleyhinə faydaları çayın tərkibindəki əsas bioaktiv maddələr olan və bağırsaq mikrobiotasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdiyi güman edilən üzvi birləşmələr olan polifenollara aid edilmişdir. Polifenollar toxunulmazlıq, maddələr mübadiləsi və idrak funksiyalarında yaşa bağlı dəyişikliklərə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.
Araşdırma müəlliflərindən biri olan Dr. Yi Xianq “New York Post”a deyib: “Çayın, demək olar ki, bütün orqanları qoruması onun tərkibində çoxlu bioaktiv komponentlərin olması diqqət çəkir. Çayın tərkibində qocalmanı ləngidən polifenollar var. Polifenollar bağırsaq mikrobiotasını tənzimləyir. Bu, toxunulmazlığı gücləndirir və zehni qoruyur".
Qastroenterologiya mütəxəssisi Əbubəkir Şenateşin sözlərinə görə isə əvvəlki heyvan tədqiqatları göstərdi ki, çayın tərkibində olan polifenol adlanan maddələr bəzi heyvanların ömrünü uzada bilir. Yeni araşdırma bunu bir daha güclü şəkildə nümayiş etdirdi
Azərbaycanda da ən çox istehlak edilən çay qara çaydır. Yaşıl, sarı və ağ çaylar da diqqət çəkir. Yəni bütün bu çaylar eyni təsirə malikdirmi?
Qastroenterologiya mütəxəssisi Vedat Göral qara çayın digər çay növlərindən bir addım öndə olduğunu vurğulayaraq, aşağıdakı mühüm məlumatların vurğulayır:
– Qara çayın tərkibində “teaflavinlər” adlanan bir qrup polifenol var ki, bunlar heç bir başqa çay növündə yoxdur. Theaflavinlər qara çayın tərkibindəki polifenolların 3-6 faizini təşkil edir. Buna görə də unikal üstünlüklər təmin edir. Məsələn, qara çay ürək sağlamlığına gəldikdə çox təsirlidir. Theaflavinlər qan xolesterolunu azaltmağa kömək edir.
– Qara çay içmək də insult riskini azaltmaq üçün bir yol ola bilər. Araşdırmalar göstərir ki, gündə üç stəkan qara çay içmək, çay içməyən insanlarla müqayisədə insult risqini 16 faiz azalda bilər.
– Bəzi digər çay növlərindən fərqli olaraq qara çayda kofein də var, ancaq qəhvədəki miqdarın yarısıdır. Qara çayın tərkibində “L-theanine” adlı bir amin turşusu da var. Yalnız kofein daha qeyri-sabit enerjiyə səbəb ola bilsə də, qara çayın tərkibindəki l-theanine sabit və balanslı enerji istehsal edir.
“Əlavə dadlandırıcılar və ya şəkər əlavə etmədən qara çay içmək qan şəkərini azalda bilər və bədəninizin şəkəri idarə etmək qabiliyyətini yaxşılaşdıra bilər”, – Vedat Göral deyir. – “Tədqiqatlar göstərir ki, qara çay normal və diabetdən əvvəlki yetkinlərdə yeməkdən dərhal sonra qan şəkərinin səviyyəsini yaxşılaşdırır. Çaydakı polifenolların bəzi xərçəng növləri ilə mübarizədə də rol oynadığı aşkar edilmişdir. Əslində, başqa bir araşdırma da qara çayın dəri xərçəngi riskini azaltdığını ortaya qoydu. Çayın bütün faydalarından faydalanmaq üçün boş çay yarpaqlarından istifadə etməlisiniz, bu isə o deməkdir ki, çay paketlərindən istifadəni dayandırmalısınız, – deyə o, bildirir.
Tədqiqat həddi üç stəkan həddini keçməməli olduğunu vurğulayır. Beləliklə, bunu ölkəmizdə tez-tez istehlak etdiyimiz çayla müqayisə etsək, gündə neçə fincan çay içmək yaşlanma əleyhinə ola bilər?
Vedat Göral bildirir: “Digər çaylardan fərqli olaraq, qara çayın hər fincanında, təxminən, 50-90 milliqram kofein var. Həddindən artıq kofein narahatlıq, yuxu probleminə səbəb ola bilər. Ən yaxşısı gündəlik kofein qəbulunu 400 milliqramdan aşağı saxlamaqdır... Yəni gündə 5-6 stəkan çay içmək faydalı və kifayətdir".
Gündə 5-6 stəkan çay həddi keçərsə, hansı problemlər yarana bilər?
Əbubəkir Şenateş deyir: “Çay çox içdiyiniz zaman aktiv maddələr, xüsusilə kofein əsəbilik, ürək döyüntüsü, başağrısı, ürəkbulanması, yuxusuzluq və dişlərin saralmasına səbəb ola bilər. Bundan başqa, həmin şəxsdə qastrit, mədə xorası və reflüks varsa, şikayətlər arta bilər”.
Çay istehlakının miqdarı ilə yanaşı, dəmləmə vaxtlarına da diqqət yetirilməli olduğunu vurğulayan Vedat Göral deyir: “Qara çay 100 dərəcə 3-5 dəqiqə, yaşıl çay 80 dərəcə 2-3 dəqiqə, meyvə və bitki çayları 60-80 dərəcə 3-5 dəqiqə, ağ və sarı çay 80 dərəcədə 2-3 dəqiqə dəmlənməlidir” .
Onun sözlərinə görə, ümumiyyətlə, çay yarpaqlarını 2-8 dəqiqə isti dəmləməklə çaydan həzz almaq olar. Bunun əksinə olaraq, qablaşdırılmış çaylar daha uzun müddət saxlandıqda çay acı olur. Təqib edilməli olan əsas qayda belədir. Yarpaqlar tam açılana qədər gözləyin. Əgər bitki çayı dəmləyirsinizsə, bu, daha çətin olacaq, çünki çox güman ki, orada yarpaq olmayacaq, ona görə də onun əvəzinə dadına baxmalı olacaqsınız.
Son vaxtlar südlü çaylar çox populyarlaşıb. Bundan başqa çayına limon sıxıb istehlak edənlər də var. Bunlar faydalıdır, yoxsa zərərlidir?
Əbubəkir Şenateş davam edir: “Çaya limon qoymaq – bu faydalı bir davranışdır və bədənin C vitamini qəbul etməsinə imkan verir. Həmçinin çayın tərkibindəki tannin adlı bioaktiv maddənin dəmirin sorulmasına mənfi təsirini neytrallaşdırır. Bu, az da olsa, ödemin bədəndən çıxarılmasına kömək edir. C vitamini maddələr mübadiləsini sürətləndirərək və iştahı azaldaraq arıqlamağa da kömək edə bilər”.
Çaya süd əlavə edilməsinin böyümə və sümük sağlamlığı üçün faydalı olduğunu göstərən araşdırmalar olduğunu söyləyən Şenateş “Bəzi mütəxəssislər çaya süd əlavə edilməsinin çayın damar sisteminə müsbət təsirinin qarşısını aldığını irəli sürür. Süddə olan katexin adlı maddəni azaltdığı üçün bunu etdiyi düşünülür”, – deyir.
Beləliklə, xüsusilə indiki soyuq günlərdə çay içməyi sevdiyimizi nəzərə alsaq bu qaydalara əməl etmək məsləhətdir – həm sağlamlığımız, həm də çayın faydalarından daha çox faydalanmaq üçün...
Ləman Əliyeva
