Martın 19-da İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinin sədri Əkrəm İmamoğlunun saxlanılması ilə başlayan etirazlar davam edərkən gündəmdən düşməyən mövzulardan biri də boykotdur. Yəni CHP sədri Özgür Özəl və ətrafı hökumətə yaxın şirkətlərin adlarını sosial mediada paylaşaraq əhalini onların məhsullarını almamağa çağırırlar. Bu isə bizə ümumiyyətlə, dünya tarixində bu cür boykot kampaniyalarını xatırlatdı.
Hafta.az olaraq bu cür faktlardan bəzilərini oxucularla bölüşürük.
1. Boston Çay Partiyası
ABŞ-ın müstəqilliyinə gedən yolda mərhələlərdən biri boykotdan keçib. Bu gün "Boston çay süfrəsi" kimi tanınan bu tədbir müstəmləkə dövlətinin vergiləri ilə başladı. 1760-cı illərdə Amerikadakı koloniyalar kağız, şüşə, qurğuşun və çay kimi əsas mallara vergi tətbiq edən 1767-ci il tarixli Townshend aktlarından xüsusilə qəzəbləndilər.
London nəhayət 1970-ci ildə çaydan başqa məhsullar üçün vergini ləğv etdi. Koloniyalardakı tacirlər qeyri-qanuni yolla gətirdikləri çayı sataraq bu qanundan yan keçməyə çalışırdılar. Lakin ciddi maliyyə problemi yaşayan Şərqi Hindistan şirkətini xilas etmək üçün qəbul edilən 1773-cü il Çay Qanunu işləri çox çətinləşdirdi. Qanun bu şirkətə çayı koloniyalara rüsumsuz və digər çay şirkətlərindən xeyli ucuz satmağa icazə verdi, baxmayaraq ki, koloniyalardan yığılan vergi tətbiq olunmağa davam edəcəkdi.
Bu qanundan sonra Nyu York və Filadelfiya başda olmaqla müxtəlif şəhərlərdə boykotlar başladı. Şərqi Hindistan şirkətinə çayın boşaldılmasından imtina edildi və gəmilər Britaniyaya geri göndərildi. Bir çox limanlarda etiraz olaraq şirkətin çay yükləri boşaldılaraq limanlarda çürüməyə buraxılıb.
Nisbətən mühafizəkar tacirləri və daha radikal qrupları bir araya gətirən bu prosesdə 1773-cü il dekabrın 16-na keçən gecə yerli amerikalı qiyafəsində 60-a yaxın adam Boston limanına gələn üç gəmiyə qalxaraq 342 yeşik çayı dənizə atıb.
Boston Çay Partiyası kimi tanınan bu hadisədən sonra İngiltərə öz nəzarətini artırmağa yönəlmiş daha çox qanun qəbul etdi. Lakin hökumətin xüsusilə Bostonun yerləşdiyi Massaçusets ştatını hədəfə aldığı bu qanunlar müstəmləkələri birləşdirdi və müstəqillik savaşına yol açdı.
2. Çarlz Kanninqem Boykot
Dünya tarixinin ən bədnam boykotlarından biri İrlandiyada yaşanıb və bu proses adını məhz həmin olaydan götürüb. 19-cu əsrin sonlarında ciddi aclıq yaşanan İrlandiyada demək olar ki, bütün torpaqlar əhalinin 0,25 faizindən də azına məxsus idi. Həmin torpaq sahiblərinin çoxu başqa yerlərdə yaşadıqlarından torpaqları yerli fermerlərə icarəyə verirdilər. Torpaq nümayəndələri isə icarəhaqqını yığmaqla prosesi idarə ediblər. Britaniya ordusunun keçmiş kapitanı Çarlz Kanninqem Boykot da bu nümayəndələrdən biri idi...
1880-ci ildə aclıq və maliyyə böhranına qarşı yaradılmış İrlandiya Milli Torpaq Assosiasiyası Boykotu icarəhaqqını azaltmağa çağırdı. Lakin istədiklərini ala bilməyən kirayəçilər pulu ödəməkdən imtina edib və keçmiş kapitan icarədarları təsərrüfatlardan çıxarmaq qərarına gəlib.
Torpaq Liqasının lideri Çarlz Stüart Parnell ictimaiyyəti zorakılığa əl atmadan Boykotla işləməkdən imtina etməyə çağırıb. Tezliklə Boykotun işçiləri işlərini tərk edib, poçtalyon məktublarını gətirmədi, dükanlar ona xidmət göstərmədi, tarlalardakı məhsullar çürüdü. Boykot sonda qarşılaşdığı "boykot"a boyun əydi və 1880-ci ilin noyabrında bölgədən ayrıldı.
3. ÇindənYaponiyaya boykot
Bir baykotu da Çin və Yaponiyanın gərgin tarixində görmək olar. İlk boykot dalğası 1915-ci ildə Yaponiyanın Çin üzərində dominantlığını artırmaq məqsədi daşıyan “21 tələb”lə gəldi. Bu dövrdə Yaponiyanın Çinə ixracatında nəzərəçarpacaq azalma müşahidə olundu və sonda tələblər qəbul edildi. Buna baxmayaraq, “21 tələb”i "alçaltmaq" kimi qiymətləndirən çinlilər Yaponiya məhsullarına qarşı reaksiyalarını davam etdirdilər.
Birinci Dünya Müharibəsinin sonunda imzalanan Versal müqaviləsində işğal altında olan Şandunqun Yaponiyaya verilməsi nəzərdə tutulurdu ki, bu da Çin xalqını qəzəbləndirdi və tələbələrin təşəbbüsü ilə başlayan etiraz aksiyaları bütün ölkəyə yayılıb. 4 May Hərəkatı kimi tanınan və Çin tarixində dönüş nöqtəsi sayılan bu hadisələrdən sonra Çin müqaviləni imzalamadı.
1931-ci ildə Yaponiya Mançuriyanı işğal etdikdən sonra Çin daha uzun sürəcək bir boykot başladı. 1933-cü ilin mayında başa çatan 21 aylıq dövrdə Yaponiyanın Çin və Honq Konqa ixracı 47 faiz azalıb. Çində fəaliyyət göstərən Yaponiya müəssisələri bağlandı və iki ölkə arasında ticarət tam dayandı.
Boykotu tez-tez bir mübarizə üsulu olaraq qəbul edən Çin xalqı 2005 və 2023-cü illərdə də yapon mallarını boykot çağırışı edib.
4. Qandinin duz marşı
Müstəmləkəçilik dövründə - 1882-ci ildə Hindistanda hindlilərə duzun istehsalı və satışı qadağan edildi. Onlar adətən xaricdən gətirilən və yüksək vergilərə məruz qalan duz almalı oldular. Camaat bu praktikaya qarşı reaksiya göstərsə də, 1930-cu ildə Mahatma Qandinin Duz yürüşünə qədər istənilən nəticə əldə edilə bilmədi. Qandi "həqiqətin gücü" mənasını verən “Satyagraha” adlı vətəndaş itaətsizliyi hərəkatına başladı. 12 mart 1930-cu ildə o, Əhmədabaddan Dandi şəhərinədək 400 kilometrlik səyahətə çıxaraq keçdiyi yerlərdə minlərlə insanı özünə qatdı.
Aprelin 5-də Dandiyə gələn Qandi ertəsi gün ardıcıllarına sahildən bir ovuc duz yığmağı əmr etdi və bununla da duz "istehsal edən" hindlilər haqqında qanunu pozdu. “Satyagraha” ölkənin bütün bölgələrinə yayıldı və nəticədə ən azı 60 min adam həbs edildi. Qandi də mayın əvvəlində tutuldu, lakin etirazlar onsuz da davam etdi.
Qandi 1931-ci ilin yanvarında azad ediləndən sonra Hindistanın vitse-prezidenti Lord İrvinlə görüşdü və müqavilə imzaladı. “Satyagraha”nın sona çatması müqabilində həbs olunanlar sərbəst buraxıldı və hindlilərə duz istehsal etməyə icazə verildi.
5. Montqomeri avtobus boykotu
ABŞ-ın Alabama ştatının Montqomeri şəhərində yaşayan Roza Parks qaradərililərin hüquqlarında əhəmiyyətli irəliləyiş olan etiraz aksiyasına başlayıb.
1950-ci illərdə Alabama ştatında qaradərililərə ictimai nəqliyyatda ön oturacaqlarda oturmaq qadağan edilmişdi. Hətta maşındakı bütün oturacaqlar dolu olsaydı, yerlərini ağdərililərə verməli idilər.
Qaradərili Parks 1955-ci il dekabrın 1-də evə gedərkən avtobusun ön oturacağında oturmuşdu. Qadına arxaya keçməsi söylənsə də, o, bunu etmədi və təbii ki, nəzarətə götürülüb. Daha sonra qaradərili vətəndaş hüquqları müdafiəçisi onu xilas edib.
Parks bölgədə belə vətəndaş itaətsizliyi edən ilk qaradərili deyildi. Lakin ayrı-seçkilik yaradan qanunlara qarşı mübarizə məqsədilə yaradılmış Qadınlar Siyasi Şurası bu hadisədən yararlanaraq etiraz aksiyaları keçirməyə başlayıb.
Avtobuslardan daha çox qaradərililər istifadə etdiyi üçün boykotun təsir edəcəyinə inanan təşkilatlar dekabrın 5-də insanları avtobuslara minməməyə çağıran vərəqələr paylayıblar. Qaradərili vətəndaşların təxminən 90 faizi həmin gün avtobusa minməyib.
Nəhayət, məhkəmə ictimai nəqliyyatda irqi ayrı-seçkiliyin konstitusiyaya zidd olduğuna qərar verib və boykot 381 gündən sonra başa çatıb.
6. Aparteid əleyhinə hərəkat
“Biz Britaniya xalqından sadəcə Cənubi Afrika mallarını almamaqla aparteidə dəstəyini geri götürməyi xahiş edirik”.
Bu sözləri daha sonra Tanzaniya prezidenti olacaq Julius Nyerere 1959-cu ildə Londonda qurulan Boykot Hərəkatının tələblərini çatdırarkən deyib.
Əvvəlki il Afrika Milli Konqresinin lideri Albert Luthuli Cənubi Afrikanı beynəlxalq boykot etməyə çağırmışdı.
1994-cü ildə aparteidin sona çatdığı 35 il ərzində müxtəlif təşkil edilən boykotlar həm Cənubi Afrikadakı qaradərililərin təcrübələrinin görünməsində, həm də insanların onlara reaksiyasında mühüm rol oynadı.
Qeyd edək ki, 1960-cı il martın 21-də Cənubi Afrikada ağ olmayanların müəyyən ərazilərə daxil olmasını məhdudlaşdıran qanunlara etiraz edərkən 69 nəfərin Şarpeville şəhərində polis tərəfindən öldürülməsindən sonra boykot hərəkatı gücləndi. Şarpeville qətliamı olaraq bilinən hadisənin ardınca, tək istehlakçı boykotunun kifayət etmədiyinə əmin olan Boykot Hərəkatı adını Anti-Aparteid Hərəkatı olaraq dəyişdirdi və Cənubi Afrika aparteidinin tamamilə aradan qaldırılmasını tələb etmək üçün işə başladı.
Rejimin əleyhdarları Cənubi Afrikanın mədəniyyət, idman və elmi sahələrdə boykot edilməsini də istəyirdilər. Anti-Aparteid Hərəkatının kampaniyası İngiltərənin Cənubi Afrikadan tekstil və geyim idxalının 35 faiz azalması ilə nəticələndi. 1964-cü ildə Cənubi Afrika Olimpiadasına qadağa qoyuldu, bir çox sənətçilər ölkədə çıxışdan imtina etdilər.
1980-ci ildə BMT-nin Baş Assambleyası "bütün dövlətlərdən Cənubi Afrika ilə mədəni, elmi, idman və digər mübadilələri yasaqlamağı" xahiş etdi. Beynəlxalq boykotun 1990-cı ildə aparteid əleyhinə lider Nelson Mandelanın azadlığa buraxılmasına və aparteidin sona çatmasına böyük təsir göstərib.
7. Müsəlmanlar Danimarkanı boykot edirlər
Danimarkada yayımlanan “Jyllands-Posten” qəzetində 30 sentyabr 2005-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin 12 karikaturası dərc olunub, onlardan birində İslam peyğəmbəri “terrorçu” kimi təsvir edilib. Müsəlmanlar arasında böyük əks-səda doğuran bu hadisə həm zorakılıq aktlarına, həm də Danimarka məhsullarının boykotuna səbəb oldu. Xüsusilə 2006-cı ilin əvvəlində şiddətlənən boykotlar bir çox Danimarka şirkətinin Yaxın Şərqdə ciddi itkilərə məruz qalması ilə nəticələndi. O cümlədən, Səudiyyə Ərəbistanındakı süd məhsulları istehsal edən “Arla Foods” zavodu bağlandı. Bu zaman şirkətin sözçüsü Astrid Nielsen demişdi: "Yaxın Şərqdəki biznesimizi qurmaq 40 il, onu bağlamaq isə beş gün çəkdi".
Reaksiyadan sonra “Jyllands-Posten” qəzeti karikaturaların qanuna zidd olmadığını bildirsə də, “bir çox müsəlmanı incitdiyinə” görə üzr istəyib.
8. “Air France” boykot
“Air France”, təcrübələrdə istifadə edilmək üçün meymunları daşıyan 30 saatlıq uçuşları ilə Heyvanlarla Etik Müalicə İnsanlar Qeyri-Hökumət Təşkilatının (PETA) diqqətini çəkib.
PETA 2012-ci ildə şirkətə qarşı boykot kampaniyası başlatdı, dünyada öz filialları və digər heyvan hüquqları təşkilatları ilə birlikdə primatların daşınmasının qarşısını almağa çalışdı. Boykotdan əlavə, fəallar Air France rəhbərlərinin mühüm konfranslarda çıxışlarını yarımçıq kəsib, şirkətin xidmət göstərdiyi hava limanlarında nəhəng plakatlar asıb və müxtəlif məşhurlarla əməkdaşlıq ediblər.
Məşhur aktyor Ceyms Kromvel Los-Anceles Beynəlxalq Hava Limanında özünü qəfəsə bağlayaraq etiraz edib. Bu proses zamanı PETA tələblərini reallaşdırmaq üçün şirkət rəhbərləri ilə də görüşlər keçirib. 10 illik boykotdan sonra Air France 2022-ci ildə artıq sınaq üçün meymunları daşıya bilməyəcəyini açıqladı.
9. Pul kisəsini bağlı saxla
ABŞ prezidenti Donald Trampa qarşı ölkəboyu etirazların keçirildiyi bu günlərdə onun ilk prezidentlik dövründə müxalifətin necə reaksiya verdiyini xatırlamaqda fayda var. O zaman Trampın siyasətinə qarşı müxtəlif yürüşlər, aksiyalar təşkil olunurdu. Ancaq bu gün Türkiyədə baş verənə bənzər bir hərəkət də başlamışdı: Pul kisəsini bağlı saxla.
San Fransiskoda yaşayan Şannon Koulter Tramp ailəsinin məhsullarını, mülklərini və onu dəstəkləyən şirkətlərini hədəf alan bu boykotu 2016-cı il prezident seçkiləri kampaniyası zamanı başlayıb. Tezliklə Grab Your Wallet boykot edildi və 2019-cu ildə qeyri-hökumət təşkilatına çevrildi.
Sosial mediada kifayət qədər populyarlaşan hərəkatın hansı təsirlərə malik olduğunu dəqiq söyləmək çətindir. Bununla belə, lüks geyim mağazası “Nordstrom” 2017-ci ildə İvanka Trampın brendinin satışını dayandırdı və bu, boykotla əlaqələndirildi. Mağaza ABŞ prezidentinin qızının brendini satdığı üçün boykot siyahısına düşüb.
10. İsrail əleyhinə boykot
Fələstin vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları, birlikləri və müqavimət komitələri tərəfindən 2005-ci ildə başlatılan boykot, Əldən Çıxarma və Sanksiyalar (BDS) Hərəkatı 7 oktyabr 2023-cü il tarixindən sonra yenidən böyük populyarlıq qazandı. Hərəkat İsrailin ərəb torpaqlarını işğalına son qoyulmasını, fələstinli ərəblərə bərabər vətəndaşlıq hüququnun verilməsini və fələstinli qaçqınların öz evlərinə qayıtması üçün lazımi addımların atılmasını tələb edir. Bu məqsədlə İsraili iqtisadi, mədəni, idman və akademik sahələrdə boykot etməyə çağırır.
Təxminən son iki ildə hərəkat İsraildə yerləşən Elbit Systems müdafiə şirkətinin ABŞ-dakı törəmə şirkətinin bağlanması, bəzi universitet və birliklər tərəfindən İsraillə əlaqələrinin kəsilməsi kimi uğurlara imza atıb.
Bundan əlavə, Fransada yerləşən sığorta şirkəti AXA-nı hədəf alan xüsusi kampaniya nəticəsində şirkətin 2024-cü ilin yayında İsrailin bütün əsas banklarına və Elbit Systems-ə investisiyalarını satacağı açıqlanıb. Bu, əhəmiyyətli mərhələ olsa da, BDS AXA-nı digər şirkətlərdən tamamilə geri çəkilmədiyi üçün boykot siyahısında saxlamağa davam edir.
Boykot dalğasında ən çox diqqət çəkən şirkətlərdən biri də “Starbucks”dur. Şirkət 2024-cü ilin iyul ayında dünya üzrə satışların 7 faiz, ümumi beynəlxalq mənfəətinin isə 23 faiz azaldığını bildirdi.
