Taliban Hərəkatı Əfqanıstanda qarşıdurma ehtimalından narahat olmasa da, qonşuları ilə daha gərgin və təhlükəli toqquşmalara hazırlaşdığı üçün regionda yaratdığı polemika bitmiş kimi görünmür.
Hafta.az-ın İndependent Arabia-ya istinadən yazdığına görə, bu böhranlardan biri də su münaqişələridir. Çünki bu yaxınlarda biz quraqlıq böhranının və İranın Helmand çayındakı su payını ala bilmədiyinin şahidi olduq. Bundan əlavə, ötən ilin mayında İran sərhədçiləri ilə Taliban arasında ağır toqquşmalar baş verib. Hər iki tərəf toqquşmaların marjinal səbəblərlə bağlı olduğunu izah etdi, lakin həqiqət budur ki, bu, Helmand çayının sularında İranın payına çıxışın olmaması ilə bağlıdır.
Taliban iki ölkə sərhədinə minlərlə əsgər, o cümlədən kamikadzelər göndərib. Hələlik münaqişələr tez başa çatır, lakin istənilən vaxt geri qayıda bilər.
Əslində son vaxtlar iqlim dəyişikliyi və yüksək temperatur səbəbindən Helmand çayının suyunun səviyyəsi azalıb. Bu da öz növbəsində regionda sabitliyə böyük təsir göstərib.
“Bloomberg” xəbər verir ki, Əfqanıstanda iyirmi illik müharibədən sonra Taliban liderləri özlərini müharibədə qalib hesab edirlər və indi qonşuları İranın sərtləşən mövqeyinə necə cavab vermək variantlarını axtarırlar.
Beynəlxalq Böhran Qrupunun Əfqanıstan üzrə baş məsləhətçisi Qrem Smit deyir: “Helmand çayının suyunun səviyyəsinin aşağı düşməsinin səbəbi iqlim dəyişikliyi və Əfqanıstanda temperaturun yüksəlməsi ilə əlaqədardır. Güclü yağışlardan sonra ölkə dəhşətli quraqlıq dövrünün şahidi olub”.
Statistik məlumatlar göstərir ki, 1950-ci ildən Əfqanıstanda havanın temperaturu 1,8 dərəcə artıb və 1973-cü il müqaviləsinə əsasən, normal yağıntının düşdüyü illərdə İranın çayda payı 820 milyon kubmetr təşkil edir.
Amma İran indi deyir ki, Taliban razılaşmanı pozub və su axınını qəsdən bağlayıb. İran hakimiyyətinin münasibəti son iki ildə sərtləşib. Buna cavab olaraq Taliban böyük qüvvələr, o cümlədən partlayıcı jilet geyinmiş kamikadzeləri sərhədə göndərib və amerikalıların tərk etdiyi tankları və ağır silahları İran sərhədinə daşıyıb.
Maraqlıdır ki, İranla Əfqanıstan arasında imzalanan Helmand çayı müqaviləsi məsələləri aydın şəkildə həll etmir və şərhə açıq sahələr var.
Taliban üzvləri çaydan əldə edilməli olan suyun faizini tənzimləmək üçün quraq mövsümlərdə suyun paylanması haqqında danışmaq üçün yenidən danışıqlara sövq edir.
Vaşinqtondakı Atlantik Şurasının baş məsləhətçisi Ömər Səməd “Bloomberg”ə deyib ki, hər iki tərəfin çayla bağlı fikirlərini bildirməsi üçün yer var. Səməd, "Əgər iki tərəf məsələni diplomatik yollarla çözməkdən imtina edərsə, o zaman məsələ məntiqsizdir və regionda qeyri-sabitliyə gətirib çıxarar. Xüsusilə də tərəflər öz aralarında münaqişəyə girməyin məsuliyyətini daşımır. Ölkələrdən heç biri quraqlıq dövründə su ehtiyatlarının idarə olunmasına sərmayə yatırmayıb və bu sahədə heç bir plan olmadığına görə böyük mənfi nəticələr vəd edir” deyib.
Bir hesabata görə, 10 mindən çox ailə quraqlıq və su qıtlığı səbəbindən əyalət mərkəzindən köç edib və İranın 300-dən çox şəhəri temperaturun artması səbəbindən su böhranı ilə üzləşib.
Araşdırmalar göstərir ki, bəndlərin arxasında yığılan su davamlı olaraq buxarlanır və iranlıların 97 faizi quraqlıq böhranından təsirlənəcək.
Akademik hesabatlar təsdiqləyib ki, İranın müxtəlif kəndlərində yaşayan 20 milyon insan təsərrüfatları üçün suvarma suyunun olmaması səbəbindən böyük şəhərlərə köçüb.
Əfqanıstanda da vəziyyət çox gərgindir və biz oradakı quraqlığın təsirini günü-gündən görürük.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Humanitar Məsələlər üzrə Koordinasiya Ofisi (OCHA) Əfqanıstanda quraqlığın təsirinin 2020-ci ilə nisbətən 2022-ci ildə altı dəfə artdığını bildirib.
2022-ci ildə Əfqanıstan vətəndaşlarının 64 faizi quraqlıq böhranından əziyyət çəkib. 34 əyalətdən 30-nun susuzluqla üzləşdiyi Əfqanıstanda bu vəziyyətə paralel olaraq aclıq da artır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Əfqanıstanda 20 milyon insanı qidalandırmaq üçün 4,6 milyard dollara ehtiyac olduğunu bəyan edib, amma bu məbləğin cüzi hissəsini alıb.
Taliban Əfqanıstanda vətəndaşların həyatının idarə edilməsində üzləşdiyi çoxsaylı çətinliklərə baxmayaraq, su böhranının həllinə kəskin yanaşıb.
İran prezidenti İbrahim Rəisinin günlərlə sərt bəyanatlarından sonra Talibanın baş nazirinin müavini Molla Qardaş Əfqanıstanın qərbində, İran sərhədi yaxınlığında yerləşən Baxşabad bəndinə baş çəkərək cavab verib.
Maraqlıdır ki, bu bənd Hamun gölünə (Sistan və Bəlucistan) axan çayın önündə tikildiyi üçün İrana problem yaradacaq. İranın cənubundakı bu gölə su çatmasa, ekoloji fəlakət yarada bilər.
Şimal torpaqlarını Amuderya çayının sularından sulayan Kuştəpə kanalı layihəsi üzərində çalışan Taliban, büdcə kəsirinə baxmayaraq, şimal qonşuları ilə qeyri-diplomatik yanaşma tətbiq edir. Özbəkistan bu kanalın ölkədə əkin sahələrinin suvarılması üçün istifadə edilən çayın su ehtiyatlarına mənfi təsir göstərdiyini bildirir. Hətta bu kanal bir vaxtlar dünyanın dörd ən böyük gölündən biri olan Aral dənizinin tamamilə məhvinə gətirib çıxaracaq.
Lakin Taliban Özbəkistanın ifadə etdiyi narahatlıqlara məhəl qoymayaraq, Kuştəpə kanalının tikintisi layihəsini davam etdirir.
Məlumdur ki, BMT XXI əsrin ikinci yarısında dünyada baş verən müharibələrin əksəriyyətinin su üstündə olacağını proqnozlaşdırır. Amma görünür, bu perspektiv erkən başlayıb və Əfqanıstan belə müharibələrin ilk qığılcımını alovlandırıb.
