Tərəvəzlər uzun illərdir qida dəyərini itirdiyi üçün bu itkini kompensasiya etmək üçün yollar axtarılarkən, 1990-cı illərdən bəri istifadə olunan Biofortification üsulu diqqət çəkir.
Hafta.az-ın “Science Direct”ə istinadən yazdığına görə, iqlim böhranı və atmosferdə karbon qazının səviyyəsinin artması qidada qida maddələrinin itirilməsində mühüm rol oynayır. Məsələn, 2018-ci ildə aparılan bir araşdırma, yüksək karbon dioksid səviyyələrinin düyüdə zülal, dəmir və sink tərkibini azaltdığını ortaya qoyub.
Beynəlxalq Qida Siyasəti Tədqiqat İnstitutunun (IFPRI) proqram meneceri Pratik Uniyal da deyir ki, "iqlim dəyişikliyi səbəbindən həddindən artıq yağış, soyuq hava və fiziki ziyan nəticəsində dəmir və sink səviyyələri 30-40 faiz azalıb".
Bu problemlərin həlli üçün tövsiyə olunan biofortifikasiyada qida maddələri birbaşa toxumlara əlavə edilərək zənginləşdirilir. Digər tərəfdən, 1920-ci illərdən ABŞ-ın sənaye qida sisteminin bir hissəsi olan qidalanma zənginləşdirmə metodunda, qida maddələri yetişdikdən sonra bitkilərə əlavə edilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatı Tədqiqatları Məsləhət Qrupu qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsində əsas məqsədləri arasında biofortifikasiya yolu ilə qida dəyərini artıran məhsulların hazırlanmasını hesab edir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının 2018-ci il hesabatında qeyd olunduğu kimi, biofortifikasiya ilə zənginləşdirilmiş qidaların istehlakının anemiyanı aradan qaldırdığını, gecə korluğunu və ishalını azaltdığını, bilişsel və fiziki performansı yaxşılaşdırdığını göstərən ekspertlər tərəfindən nəzərdən keçirilmiş sübutlar var.
Biofortifikasiyada qidanın genetik modifikasiyası, qida maddələri ilə zəngin gübrələrdən istifadə, torpağın meliorasiyası və bitki seleksiyası kimi üsullardan istifadə olunur. Bitkilərin insan əli ilə uyğunlaşdırılaraq istənilən xüsusiyyətlərə malik növlərin əldə edildiyi bu son üsulda yeni bir növün ortaya çıxması illər çəkə bilər.
IFPRI çərçivəsində fəaliyyət göstərən “Harvest Plus” təklif edir ki, mövcud bitki genlərinə əsaslanan bitki yetişdirilməsi bioremediasiyanın ən davamlı yoludur. 30-dan çox ölkədə fəaliyyət göstərən və yalnız əsas qida elementləri olan bitkilər üzərində işləyən təşkilatın hesablamalarına görə, 2030-cu ildə 1 milyarddan çox insan biofortifikasiya yolu ilə zənginləşdirilmiş məhsullar istehlak edəcək.
2017-ci ildə Zimbabvedə hökumətin dəstəyi ilə başladılan proqramla biofortifikasiyanın qəbulu ilə iqlim dəyişikliyinin və qida çatışmazlığının mənfi təsirləri azaldılıb. Məlumat verildi ki, bioreinformasiya ilə bağlı yanlış təsəvvürləri aradan qaldırmağa çalışan proqramda təxminən 20 min nəfər təlim keçib. Əkinçilərə əkinlərin dadı və qida maddələrinin qorunması ilə bağlı təlimlərlə yanaşı, kənd təsərrüfatı təcrübələrinin erkən yaşlarda mənimsənilməsini təmin etmək üçün məktəblərdə araşdırmalar da aparılıb.
2004-cü ildə aparılan bir araşdırmaya rəhbərlik edən və 20-ci əsrin ortalarından sonlarına qədər 43 əsas bitki mənşəli qidada qida maddələrinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını aşkarlayan Donald Davis bu metodun maneələrinə diqqət çəkir: “Biofortifikasiyanın məhdudiyyətlərindən biri odur ki, o, bitki başına bir və ya bəlkə iki qida maddəsi, lakin qida maddələrinin azalması eyni vaxtda bir çox qida maddəsinə təsir göstərir”.
Həmçinin, düyü, buğda və qarğıdalı kimi biofortifikasiyada hədəflənən əsas qidaların tarixi yetişdirmə təcrübələrinə görə minimal genetik müxtəlifliyə malik olduğu bildirilir. Bu vəziyyətin biogücləndirmədə istifadə edilə bilən məhsul çeşidinin daralması da bir maneə olaraq görülür.
Lafayette Kollecində ətraf mühitin öyrənilməsi üzrə mühazirəçi Benjamin Koen bildirir ki, biofortifikasiya problemi həll etməkdən daha çox bandaj rolunu oynayır.
"Biofortifikasiyanın təşviqi irimiqyaslı, kapital tutumlu kənd təsərrüfatı olmasaydı mövcud olmayacaq bir problemin həllini təklif edir. Eyni kənd təsərrüfatı prosesləri, çox güman ki, biofortifikasiya ilə daha çox kök salacaq", - Koen deyir.
