Son araşdırmalar göstərir ki, qitələrin necə əmələ gəlməsi ilə bağlı fikirlərimizdə səhv edə bilərik.
Hafta.az-ın “Science” elmi jurnalına istinadən yazdığına görə, Yerdə yaşamağın mümkünlüyünün səbəblərindən biri olan qitələr onu Günəş sistemimizdəki planetlər arasında unikal edir. Lakin qitələr əsasən sirr olaraq qalır və elm adamları Yer səthinin niyə bu əhəmiyyətli kütlələrə bölündüyünü bilmirlər.
Kontinental qabığın tərkibində daha az dəmir olduğu və okeanın altındakıdan daha çox oksidləşdiyi üçün qitələr quruda həyat üçün vacib olan dəniz səviyyəsindən yüksəkdə qala bilib. Qitələrin təbiəti o deməkdir ki, onlar daha seyrəkdir və su səthində daha rahat qala bilirlər, ona görə də onlar daha yüksəkdə yerləşirlər.
2018-ci ildə irəli sürülən və bildiyimiz kimi dünyanın meydana gəlməsinin məşhur izahına çevrilən bir nəzəriyyəyə görə, bunun səbəbi qranat mineralının kristallaşmasıdır. Bu izaha görə, qranat maqmada kontinental vulkan qövsü altında kristallaşıb, okean plitəsinin kontinental plitənin altına batması nəticəsində əmələ gəlib və bu proses oksidləşməmiş dəmiri çıxarıb.
Lakin yeni araşdırma bu fərziyyəni ləğv edir və qitələrin də daha yaxşı başa düşülməsinə imkan yaradır. Qranatın kristallaşması ilə bağlı bu fərziyyəni yoxlamaq üçün yol axtaran tədqiqatın arxasında duran komanda laboratoriyada istilik və təzyiqin surətini yaradıb. Komanda bunu kiçik modellərə böyük miqdarda güc tətbiq edə bilən "porşenli silindrli birləşmə" və onları qızdıran istilik sistemindən istifadə edərək edib. Tədqiqatçılar 13 fərqli təcrübədə ərimiş qayadan yer qabığının içindəki şəraitə oxşar şəraitdə qranat nümunələri çıxarıblar.
Daha sonra tədqiqatçılar dünyanın hər yerindən qranat nümunələri toplayaraq onları təhlil edib, bununla da tədqiqatçılar onların tərkibində nə qədər oksidləşmiş və oksidləşməmiş dəmir olduğunu öyrəniblər.
Tədqiqatçılar daha sonra bu iki nümunəni onların birləşmələrini anlamaq üçün istifadə edilən rentgen şüaları ilə müqayisə ediblər. Tədqiqatçılar qranitlərin tərkibində yer üzündə tapılan quruluşu izah etmək üçün kifayət qədər oksidləşməmiş dəmirin olmadığını aşkarlayıblar.
"Bu nəticələr qranit kristallaşma modelini yerüstü vulkanik qövslərdən olan maqmaların niyə oksidləşdiyini və dəmirin tükəndiyini çox qeyri-mümkün izah edir" deyib yeni məqalənin tədqiqatçısı Elizabet Kottrell.
Qitə qabığının altında yerləşən Yer mantiyasının şərtləri bu oksidləşmə şəraitini daha çox yaradır. Bu o deməkdir ki, aparıcı nəzəriyyələrdən biri indi rədd edilə bilər. Ancaq nəyin baş verdiyi hələ də məlum deyil və tədqiqatçılar bu sirli prosesdə nə baş verdiyini anlamaq üçün daha çox araşdırma aparmağa ümid edirlər.
