İyun ayının 15-də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) yaranmasından 21 il ötdü. Göründüyü kimi, gənc olmasına baxmayaraq, sırf iqtisadi maraqlar üzərində təsis olunmuş adıçəkilən təşkilatın üzvləri arasında qardaş türk dövlətləri, o cümlədən Özbəkistan da var.
Hafta.az yazır ki, “Dünya” İnformasiya Agentliyinə müsahibə verən Özbəkistanın xarici işlər naziri Vladimir Norov deyib ki, ölkəsi üzv olduğu ilk gündən ŞƏT-in inkişafına mühüm töhfələr verib. Xüsusilə də, 2021-2022-ci illərdə Özbəkistan ŞƏT-ə sədrlik etməklə əlaqələrin inkişafı üçün böyük əmək sərf edib. Nazir Norov müsahibəsində prezident Şavkat Mirziyoyevin ŞƏT çərçivəsində irəli sürdüyü təşəbbüslərdən, Özbəkistanla təşkilat arasında əməkdaşlığın perspektivlərindən söz açıb.
“Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı az vaxtda böyük inkişaf yolu keçib, qlobal siyasi və iqtisadi kontekstin ayrılmaz elementinə çevrilib. Bu gün ŞƏT dünyanın ən böyük regional təşkilatıdır. Üzv ölkələrin ümumi sahəsi 34 milyon kvadrat kilometrdən çoxdur ki, bu da Avrasiya qitəsinin 60 faizdən çoxu deməkdir. Üzv ölkələrin ümumi əhalisinin sayı isə 3,2 milyard nəfərdir – yəni dünya əhalisinin yarısı. Bu arada, təşkilat öz sıralarında 8 daimi üzvü, 4 müşahidəçi dövləti və 9 dialoq tərəfdaşını birləşdirir” deyən XİN başçısı bildirib ki, ŞƏT məkanı böyük xammal ehtiyatlarına, istehsal məhsullarına, ixtisaslı işçi qüvvəsinə və insan kapitalına, texnoloji potensiala malik olmaqla özünü təmin edən regiondur.
Nazirin sözlərinə görə, ŞƏT-ə üzv ölkələrin iqtisadiyyatlarının ümumi həcmi 20 trilyon dollara yaxındır ki, bu da 21 il əvvəllə müqayisədə 13 dəfə artım deməkdir. Təşkilatın ərazisi dünyanın ən böyük istehlak bazarıdır. Bu gün ŞƏT üzvlərinin ümumi ÜDM-i qlobal rəqəmin təxminən 25 faizinə çatıb. Hətta 2030-cu ilə qədər bu rəqəm 35-40 faizə qədər arta bilər.
V.Norov qeyd edib ki, ŞƏT-in təsisi ilk növbədə, dünyanın mürəkkəb problemlərlə və yeni əsrə qədəm qoyduğu bipolyar sistemin dağılmasından sonra Mərkəzi Asiyada yeni vəziyyətin yaranması ilə bağlı olub. Belə çətin dövrdə çoxşaxəli yeni təhlükə və problemlərə qarşı mübarizədə Mərkəzi Asiyanın gənc müstəqil dövlətlərinin institusional regional əməkdaşlığının zəruriliyi obyektiv reallıq idi. Bu mənada ŞƏT-in yaranması bilavasitə Mərkəzi Asiyada sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin edilməsinə yönəlmiş səylərin nəticəsi idi.
“Bu gün ŞƏT-in regionda sülhün və sabitliyin qorunmasına mühüm töhfəsi var. Onun nailiyyətləri, ilk növbədə, terrorizm, ekstremizm və separatizm təhlükələrinə qarşı mübarizə sahəsində danılmazdır. Məhz ŞƏT çərçivəsində dünyada ilk dəfə olaraq “terrorizm” anlayışını müəyyən edən çoxtərəfli sənəd - ŞƏT-in Terrorizm, Separatizm və Ekstremizmə qarşı mübarizə haqqında 15 iyun 2001-ci il tarixli Konvensiyası hazırlanıb. Qərargahı Daşkənddə yerləşən ŞƏT-in Regional Antiterror Strukturu bu istiqamətdə ardıcıl iş aparır, onun əlaqələndirici rolu ilə “üç silahlı qüvvələrin” səbəblərinin, mənbələrinin və təzahürlərinin aradan qaldırılması üçün birgə təsirli tədbirlər görülür”, - deyib nazir Norov.
O qeyd edib ki, 2017-ci ildən müşahidə olunan yeni Mərkəzi Asiya prosesinə ŞƏT-dən dəstək təbii ki, həm regionun özü, həm də təşkilatın məkanının sabitlik, qarşılıqlı faydalı inkişaf və səmərəli əməkdaşlıq zonasına çevrilməsi baxımından çox vacibdir. Bu müstəvidə beynəlxalq siyasi leksikonda nisbətən yeni meydana çıxan “Mərkəzi Asiya ruhu” termininin ŞƏT-in doktrinal əsasını – “Şanxay ruhu”nu gücləndirdiyinə və zənginləşdirdiyinə inanmaq üçün bütün əsaslar var.
“Bu, obyektiv prosesdir, lakin heç bir halda təşkilatın regionumuzdakı rolunu azaltmır. Əslində, Cənubi Asiyanın ən böyük dövlətlərinin - Hindistan və Pakistanın ŞƏT-nın məsuliyyət zonasına qoşulması, eləcə də təşkilat vasitəsilə Orta Asiya ölkələri üçün Yaxın Şərqə genişlənmənin yaranan trayektoriyası fonunda yeni perspektivlər açır”, - deyib nazir.
V.Norov deyib ki, Özbəkistan 1990-cı illərin ortalarında Çin və bir sıra postsovet dövlətləri (Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistan) arasında sərhəd məsələlərini həll etmək üçün yaradılmış “Şanxay beşliyi”ndə iştirak etməsə də, regional əhəmiyyətinə görə qeyd olunan dialoq platformasının tam hüquqlu təşkilata çevrilməsində mühüm rol oynayıb. Eləcə də, Özbəkistan ŞƏT-in altı təsisçi dövlətindən biri kimi təşkilatın əsas prinsip və təsis sənədlərinin işlənib hazırlanmasında, habelə onun institusional əsaslarının yaradılmasında və inkişafında birbaşa iştirak edib. Yeni Özbəkistanın xarici siyasət prioritetləri sistemində ŞƏT geniş və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa doğru açıq, praqmatik kursun həyata keçirilməsi üçün çoxtərəfli platforma kimi həmişəkindən daha çox tələb olunur.
Nazir qeyd edib ki, Özbəkistanın təşkilata sədrlik dövrü 80-dən çox iri tədbiri reallaşdımağı n- Təbii ki, yuxarıda qeyd etdiyim hər şey deklarativ bəyanatlar deyil, onların ardınca konkret əməllər gəlir.
Belə ki, Özbəkistan Respublikasının Sədrlik Planı 80-dən çox böyük tədbiri nəzərdə tutur, onların yarıdan çoxu həyata keçirilib. Onlar təkcə ŞƏT-də artıq qurulmuş əməkdaşlıq sahələrini əzərdə tutur. Hansı ki, onlardan çoxu artıq keçirilib. Həmin tədbirlər regiondaxili ticarət, sənaye kooperasiyası, innovasiyalar, yoxsulluğun azaldılması, rəqəmsal transformasiya və digər sahələrdə əməkdaşlığın inkişafı kimi yeni tələbat sahələrini əhatə edir.
“Özbəkistanın prezidentliyi dövründə dövlətimizin başçısı tərəfindən irəli sürülən təşəbbüslərin həyata keçirilməsi məqsədilə 14 yeni konseptual sənədin layihəsi hazırlanıb. Onlar ŞƏT-də qarşılıqlı fəaliyyət sahələrinin əsaslı və institusional genişləndirilməsinə yönəlib. Təşkilatın təcrübəsi üçün Nəqliyyat Əlaqələri Strategiyası, Regiondaxili Ticarətin İnkişafı Planı, İnfrastrukturun İnkişafı Proqramı və ŞƏT institutunun yaradılması kimi yeni sənədlərin layihələrini ayrıca qeyd etmək lazımdır” deyən nazirə görə, Özbəkistan prezidentinin irəli sürdüyü bütün təşəbbüslər məntiqi olaraq bir-birini tamamlayır. Məsələn, daxili ticarətin inkişafı ilə ticarət maneələrinin aradan qaldırılmasına, texniki tənzimləmələrin yaxınlaşmasına və gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşmasına nail olmaq mümkündür.
Nazir Norov dünya üçün maraqlı bir nüansa da toxunub. Bildirib ki, Özbəkistanın təklif etdiyi ŞƏT-in Qarşılıqlı Əlaqələr Strategiyası Əfqanıstanın bütün Avrasiya üçün unikal iqtisadi və tranzit rolunun canlanmasına töhfə verir. “Şübhəsiz ki, Əfqanıstan regionda uzunmüddətli təhlükəsizlik və sabitliyin təmin edilməsində əsas amildir. Təəssüf ki, dünyada baş verən məlum hadisələrlə əlaqədar beynəlxalq ictimaiyyətin Əfqanıstana diqqəti daha da azalıb. Əfqan xalqı humanitar fəlakətlə üz-üzə qalarsa, yeni qaçqın axını, narkotik təhlükəsinin artması və terrorizmin artması ilə nəticələnə bilər. Heç bir ŞƏT dövləti Avrasiyanın mərkəzində qeyri-sabitlik ocağının qalmasını və qonşu ölkələrin təhlükəsizliyinə təhdidlərin Əfqanıstan ərazisindən gəlməsini istəmir. Bugünkü reallıqlar təşkilatımızdan daha konkret addımlar atmağı və Əfqanıstanı regional təşəbbüslərə, o cümlədən infrastruktur layihələrinə çəkməyi tələb edir. Bu baxımdan Əfqanıstanın müharibədən sonrakı inkişaf strategiyası ilə bağlı ŞƏT çərçivəsində konsolidə edilmiş yanaşmaların işlənib hazırlanmasının təşviqi təbii ki, ölkəmizin təşkilatda sədrliyinin əsas prioritetləri sırasındadır”, - deyib XİN başçısı.
Nazir Norov sentyabrda Səmərqənddə keçirilməsi gözlənilən ŞƏT Zirvə toplantısından da söz açıb. Bildirib ki, Zirvə görüşü üçün məhz Səmərqənd şəhərinin seçilməsinin dərin mənası var - bu şəhər qədim zamanlardan tarixi görüşlər və sivilizasiyalararası dialoq məkanı, mədəni-humanitar qarşılıqlı zənginləşmə və beynəlxalq ticarətin inkişafı, mehriban qonşuluğun möhkəmləndirilməsi körpüsü olub.
“Yeni Özbəkistanın dinamik və fəal diplomatiyasında Səmərqənd ölkəmizin ən mühüm beynəlxalq və diplomatik təşəbbüslərinin toplanması, təşviqi üçün unikal platforma rolunu oynayaraq xüsusi status qazanıb. Son illərdə şəhər bir sıra beynəlxalq konfrans və forumlara ev sahibliyi edib. Səmərqənd şəhərinin unikal irsi və yeni yaradıcı gücü ŞƏT-in dəyər bazasına - etimad, qarşılıqlı fayda, bərabərlik, mədəniyyətlərin müxtəlifliyinə hörmət və birgə inkişaf prinsiplərinə mükəmməl uyğun gəlir. Bu gün sammit ərəfəsində Böyük İpək Yolunun “incisi” genişmiqyaslı yenidənqurma ilə yeni doğulmaqda və Avrasiya məkanında ilin ən böyük siyasi və diplomatik forumunu qəbul etməyə hazırdır. Səmərqənd Zirvə Toplantısında belə bir əlverişli atmosferdə dövlət başçıları müasir beynəlxalq münasibətlərin köklü transformasiyası fonunda ŞƏT qarşısında duran yeni çağırışları və vəzifələri aydınlaşdıracaq, bir sıra tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul edəcəklər” deyən XİN başçısının sözlərinə görə, Zirvə toplantısının gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri də ŞƏT-ə yeni üzvlərin qəbuludur. O cümlədən, İran ŞƏT-ə üzv dövlət statusu almaq üçün öhdəliklər memorandumu artıq imzalanmağa hazırdır. Eyni zamanda, daha 10-a yaxın ölkənin ŞƏT-ə tamhüquqlu üzv, müşahidəçi və dialoq üzrə tərəfdaş formatında fəaliyyətlərində iştirak üçün müraciətlərinə baxılacaq.
