19-cu əsrin sonlarında Rusiya yazıçısı Lev Tolstoy Rus Pravoslav Kilsəsi ilə əlaqələrini kəsdi. Bu ayrılıq təkcə ədəbi aləmdə deyil, dini dairələrdə də böyük əks-səda doğurdu. Bəs, Tolstoyun kilsədən kənarda qalmasına səbəb olan prosesdə nə baş verdi?
Hafta.az-ın yazdığına görə, Tolstoy 1880-ci illərin əvvəllərində dərin mənəvi böhrana düşdü. O, ənənəvi kilsə rituallarını şübhə altına almağa və rədd etməyə başladı. Onun fikrincə, həqiqi imanın kahinlər və kilsə kimi vasitəçilərə ehtiyacı yox idi. Bu fikirlər “Etiraf” (Исповедь), “İmanım nədir?” (Во что я верю?) kimi fəlsəfi əsərlərində bunu ifadə edib. Bu əsərlərində o, İsanın ilahi mənşəyini və göstərdiyi möcüzələri rədd edən cəsarətli fikirlər irəli sürüb.
Tolstoy bu dini təlim və fəlsəfi məqalələri ilə 19-cu əsrin sonlarında rus cəmiyyətində yaranmış inam böhranından çıxmağı qarşısına məqsəd qoyduğunu bildirib. O, kilsənin köhnəldiyini və insanların özbaşına dua etməli olduğunu müdafiə etdi. Bu fikirlər “Tolstoyçular” kimi tanınan çoxlu ardıcıllar qazandı.
1880-ci illərdə görkəmli ruhanilər Tolstoyla polemika aparmağa başladılar. O dövrün ən nüfuzlu keşişlərindən olan İoann Kronştadlı Tolstoyu “bidətçilərin ən ucası” adlandırırdı.
24 fevral 1901-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsinin Ali Senodu Tolstoyun xaric edilməsi haqqında qərar qəbul etdi. Bu qərarda Tolstoyun pravoslav kilsəsini rədd etdiyi, xalq arasında xristianlıq və kilsə əleyhinə təlimlər yaydığı bildirilirdi. Senod elan etdi ki, Tolstoy "anti-xristian və kilsə əleyhinə yalan təlimlərinə" görə xaric edilib.
Senodun qərarının ertəsi günü Rusiya imperiyasının bütün qəzetləri bu xəbəri öz manşetlərində dərc edirdilər. Məşhur yazıçının kilsədən uzaqlaşdırılması böyük qalmaqal yaradıb. Tolstoy bu qərara etiraz edib, öz inancının onun ağlının və ürəyinin ehtiyaclarına ən yaxşı cavab verən ən sadə, ən aydın din olduğunu bildirib. Başqa bir din kəşf etsə, dərhal onu qəbul edəcəyini də bildirdi.
Tolstoy iddia edirdi ki, xaricedilmə kilsə qaydalarına uyğun gəlmir və buna görə də hüquqi cəhətdən etibarsızdır. Əslində, 1869-cu ildən 1917-ci il Bolşevik İnqilabına qədər bu cəza çox ağır sanksiya hesab olunduğu üçün heç kim xaric edilmədi.
Tolstoyun mənəvi nüfuzu və populyarlığı o dövrdə kilsənin nüfuzundan yüksək idi. Tolstoy üzrə ekspert Pavel Basinskinin sözlərinə görə, ictimaiyyət Senodun qərarını ələ salıb və müəllifi dəstəkləyib. 1901-ci ildə bir rəsm sərgisində İlya Repinin Tolstoyun portreti çiçəklərlə dolu idi. Elə həmin il Tolstoy hətta Nobel Sülh Mükafatına namizəd göstərildi.
Senzura və Tolstoyun dini əsərlərinin nəşrinə qadağa qoyulması ictimaiyyətdə böyük maraq doğurdu və Tolstoy ideyalarının daha da yayılmasına səbəb oldu. Tolstoyun davamçıları, xüsusilə I Dünya Müharibəsi zamanı hərbi xidmətdən imtina edənlər sürgün və həbs kimi ağır cəzalara məruz qaldılar.
Ömrünün sonlarına yaxın Tolstoy kilsəyə yaxınlaşmağa çalışır, Çamordino monastırına gedir və orada rahibə olan bacısı ilə vaxt keçirir. O, Optina monastırını ziyarət etməyi düşünürdü, lakin bu səfər peşmanlıq ifadəsi deyil, onun mənəvi transformasiyasının bir hissəsi idi.
2000-ci illərdə Rus Pravoslav Kilsəsinə bir neçə dəfə müraciət olunub ki, Tolstoyun xaric edilməsi qərarına yenidən baxsın. Lakin bu müraciətlər mənfi cavab aldı, çünki Tolstoy camaat qarşısında peşmançılıq hissi keçirmədi və öz əqidəsindən dönmədi.
Lev Tolstoyun Rus Pravoslav Kilsəsi ilə yaşadığı bu münaqişə təkcə yazıçının dini inanclarına deyil, həm də Rusiya cəmiyyətinin dini-əxlaqi quruluşuna dərindən təsir etdi. Tolstoy həyatı boyu inancları və əsərləri ilə bir çox insana təsir göstərib və bu təsir indi də davam edir. Kilsədən xaric edilməsinə baxmayaraq, Tolstoyun təlimləri və əsərləri bəşəriyyət üçün mühüm miras olaraq qalır.
