1926-cı ildə Bakıda həyata keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay, türk dünyasının müasir düşüncə tarixindəki ən kritik eşiklərdən biri kimi qəbul edilməkdədir. O dövrdə dil birliyi, əlifba məsələsi və mədəni yaxınlıq kimi başlıqlar ətrafında formalaşan müzakirələr, türk dünyasının intellektual zəmininin formalaşmasına mühüm töhfələr verib. Aradan keçən bir əsrdən sonra eyni şəhərdə, 100-cü ilə xüsusi olaraq təşkil edilən Türk Dünyası Həftəsi, bu tarixi irsi yenidən canlandıran, onu müasir geosiyasi və geoiqtisadi dinamiklərlə yenidən şərh edən çərçivə ortaya qoymaqdadır.
Hafta.az yazır ki. bu barədə Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri Məhmət Gökhan Özçubukçunun məxsusi olaraq Hafta.az üçün yazdığı məqalədə deyilir. Bildirilir ki, Bakıda həyata keçirilən bu genişmiqyaslı tədbir, yalnız Birinci Türkoloji Qurultayın yüzüncü ilinin anılması ilə məhdud bir xatırlatma deyil, eyni zamanda türk dünyasının dəyişən beynəlxalq mövqeyinin, artan iqtisadi qarşılıqlı əlaqə potensialının və inkişaf edən logistik inteqrasiyasının birlikdə dəyərləndirildiyi çoxqatlı bir platform xarakteri daşımaqdadır. Bu yönü ilə Türk Dünyası Həftəsi, tarixi davamlılığı güncel strateji reallıqlarla birləşdirən bir zəmin kimi ön plana çıxmaqdadır.
Türk dünyası bu gün yalnız ortaq tarix və mədəniyyət üzərindən tərif edilən bir sahə olmaqdan çıxıb, iqtisadi inteqrasiya, logistik xətlərin yenidən qurulması və enerji koridorlarının şaxələndirilməsi kimi sahələrdə konkret bir geoiqtisadi blok xarakteri qazanmağa başlayıb. Bu dönüşüm, Bakı mərkəzli tədbirlərin yalnız simvolik deyil, eyni zamanda struktur xarakterli mənalar daşımasını da özü ilə gətirməkdədir.
Birinci Türkoloji Qurultayın yüz il sonra yenidən gündəmə gətirilməsi, türk dünyasında tarixi yaddaşın institusional səviyyədə yenidən istehsal edildiyini göstərməkdədir. Sovetlər Birliyinin dağılmasından sonra müstəqillik qazanmış türk respublikaları, başlanğıcda siyasi suverenlik inşasına fokuslanarkən, zamanla ortaq tarix və mədəniyyət eksenində daha dərin institusional strukturlar inkişaf etdirmə istiqamətində irəliləyib.
Bu kontekstdə Türk Dövlətləri Təşkilatı başda olmaqla müxtəlif platformlar, yalnız diplomatik koordinasiya mexanizmləri deyil, eyni zamanda iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat şəbəkələrinin inteqrasiyası və mədəni qarşılıqlı əlaqənin institusional daşıyıcıları halına gəlib. Ortaq yaddaş isə artıq yalnız akademik bir müzakirə sahəsi deyil, xarici siyasət yönəlmələrini, regional strategiyaları və iqtisadi əməkdaşlıqları birbaşa təsir edən bir ünsür kimi funksion etməkdədir.
Geoiqtisadi inteqrasiya və logistik koridorların yüksəlişi
Orta Koridor olaraq bilinən ticarət xətti, Asiya ilə Avropa arasındakı daşınma sistemində getdikcə daha aydın bir alternativ marşrut halına gəlib. Bu xətt, türk dövlətlərini yalnız coğrafi yaxınlıq üzərindən deyil, iqtisadi funksionallıq və strateji logistik bütövləşmə üzərindən də bir-birinə bağlamaqdadır.
Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu xətti, Xəzər dənizi keçişli daşımacılıq layihələri və Orta Asiyada inkişaf etdirilən yeni nəqliyyat və transfer mərkəzləri, bu dönüşümün konkret infrastruktur elementlərini təşkil etməkdədir. Sözügedən layihələr, regional ticarətin sürətlənməsini təmin etməyin ötesində, türk dünyasını qlobal təchizat zəncirlərində kritik bir tranzit koridor halına gətirməkdədir.
Bu çərçivədə türk dünyasının iqtisadi potensialı, yalnız istehsal həcmi ilə deyil, eyni zamanda geostrateji keçid üstünlüyü ilə də tərif edilməyə başlanıb. Bu vəziyyət, regionun beynəlxalq iqtisadi sistem içindəki mövqeyini daha görünür və daha mərkəzi bir nöqtəyə daşımaqdadır.
İqtisadi dönüşümün digər əsas sütunu enerji xətləri üzərindən formalaşmaqdadır. Azərbaycanın hidrokarbon resurslarının Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına çatdırılması, yalnız ikitərəfli münasibətləri gücləndirən bir ünsür deyil, eyni zamanda türk dünyasının enerji geosiyasətində mərkəzi rol üstlənməsinə imkan verən bir inkişaf kimi dəyərləndirilməkdədir.
Bu struktur, Avropa baxımından enerji təchizat təhlükəsizliyində alternativ bir marşrut yaradarkən, türk dünyası baxımından iqtisadi müstəqillik sahəsini genişləndirən və strateji təsir gücünü artıran bir nəticə doğurmaqdadır. Enerji koridorlarının logistik şəbəkələrlə inteqrasiya olunması, regionu təkölçülü bir keçid sahəsindən çıxararaq çoxqatlı bir iqtisadi sistemə çevirməkdədir.
Bakı türk dünyası həftəsi və strateji mesajlar
Bütün bu geoiqtisadi dönüşümün simvolik və institusional əks olunması, Bakıda təşkil edilən Türk Dünyası Həftəsi çərçivəsində daha görünür hala gəlmişdir. Tədbir, yalnız 1926 Birinci Türkoloji Qurultayın yüzüncü ilinə yönəlik bir anma proqramı deyil, eyni zamanda türk dövlətlərinin gələcəyə dair ortaq yönəlmələrini müzakirə etdiyi strateji bir platform xarakteri daşımaqdadır.
Bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən edilən qiymətləndirmələr, fərqli vurğu sahələrinə sahib olmaqla birlikdə eyni bütöv çərçivə içində oxunmalıdır.
İlham Əliyev mesajında 1926 Bakı Qurultayının türk xalqlarının mədəni oyanış prosesində oynadığı rola diqqət çəkərək, bu tarixi görüşün yalnız akademik bir təşkilat olmadığını, eyni zamanda ortaq mədəni şüurun formalaşmasına töhfə verdiyini ifadə edib. Bu yanaşma, Azərbaycanın son dövrdə inkişaf etdirdiyi regional əməkdaşlıq perspektivi ilə də uyğunluq göstərməkdədir. Xüsusilə Qarabağ sonrası dövrdə Bakı rəhbərliyi, türk dünyası ilə münasibətləri yalnız diplomatik səviyyədə deyil, nəqliyyat, enerji və təhsil eksenlərində də institusional hala gətirmə meyli göstərməkdədir.
Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə ortaq tarix, dil və mədəniyyət mirasının türk dünyasının gələcəyini formalaşdıran əsas ünsürlər arasında yer aldığını vurğulayıb. İsmayıl Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” yanaşmasına edilən vurğu, bu tarixi idealların bu gün də keçərliliyini qoruduğunu göstərməkdədir. Bununla yanaşı “Türk Yüzyılı” vizyonu, mədəni yaxınlığın iqtisadi inkişaf, texnoloji tərəqqi və nəqliyyat layihələri ilə dəstəklənməsi gərəkdiyinə işarə etməkdədir.
Hər iki liderin mesajları birlikdə qiymətləndirildikdə, tarixi referansların yalnız keçmişi izah edən ünsürlər olmadığı, eyni zamanda güncel strateji əməkdaşlıq sahələrinin legitimliyini gücləndirən bir çərçivə təqdim etdiyi görünməkdədir. Bu vəziyyət, türk dünyasında ortaq kimliyin mədəni bir aidiyyətin ötesinə keçərək, siyasi və iqtisadi koordinasiyanı bəsləyən strateji bir ünsür halına gəldiyini ortaya qoymaqdadır.
Nəticə və dəyərləndirmə
Birinci Türkoloji Qurultayın yüzüncü ili münasibətilə Bakıda təşkil edilən Türk Dünyası Həftəsi, yalnız tarixi bir xatırlatma tədbiri deyil, eyni zamanda türk dünyasının dəyişən beynəlxalq sistem içindəki geoiqtisadi və geosiyasi mövqeyini yenidən tərif edən çoxölçülü bir eşik xarakteri daşımaqdadır. Bu yönü ilə tədbir, keçmişə yönəlik bir anma olmaqdan çıxaraq, gələcəyə yönəlik strateji bir oxuma imkanı təqdim etməkdədir.
Son illərdə dərinləşən iqtisadi inteqrasiya, genişlənən logistik koridorlar və enerji xətlərinin bir-birinə eklemlənməsi, türk dünyasını qlobal sistem içində daha bütöv və daha görünür bir regional struktur halına gətirməkdədir. Bu dönüşüm, yalnız infrastruktur inkişafı deyil, eyni zamanda siyasi iradə, institusional koordinasiya və ortaq vizyon istehsalı ilə dəstəklənən struktur bir dəyişiklikdir.
Bu çərçivədə İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən ortaya qoyulan mesajlar, türk dünyasında ortaq tarixi mirasın yalnız mədəni bir referans kimi deyil, eyni zamanda strateji əməkdaşlıq və regional bütövləşmənin əsas dayaqlarından biri kimi qəbul edildiyini göstərməkdədir. Əliyevin tarixi davamlılıq və mədəni yaddaş vurğusu ilə Ərdoğanın gələcəyə yönəlik strateji vizyon yanaşması, eyni strukturun bir-birini tamamlayan iki fərqli ölçüsünü təşkil etməkdədir.
Son nəticədə türk dünyası, günümüzdə yalnız mədəni bağlarla tərif edilən bir topluluq olmaqdan çıxaraq, istehsal potensialı, ticarət şəbəkələri, enerji koridorları və logistik xətlər üzərindən formalaşan çoxqatlı bir geoiqtisadi sahə halına gəlməkdədir. Bakıda həyata keçirilən Türk Dünyası Həftəsi isə bu dönüşümün həm tarixi davamlılığını, həm də institusional dərinliyini görünür edən, eyni zamanda yeni dövr regional memarlığının simvolik ifadəsi kimi ön plana çıxan kritik bir dönüm nöqtəsidir.
-1782828983.jpg&h=173&w=263&zc=1&q=80)
