İsrailin İrana məlum hava hücumlarından sonra Rusiyanın Ukraynada apardığı qanlı müharibə sanki dünya mediasında ikinci plana keçib. Kreml bu vəziyyətdən sui-istifadə edərək Ukrayna ilə yanaşı digər qonşu dövlətlərə münasibətdə daha da azğınlaşıb. Bunu son vaxtlar Rusiya ərazisində yaşayan və çalışan əslən azərbaycanlı miqrantlara qarşı nasist hərəkətlərin artmasında da görürük. Çox sayda soydaşımız heç bir səbəb olmadan saxlanılır, qeyri-insani münasibətlə üzləşir, döyülür, işkəncə verilir, hətta iki soydaşımız aldığı zədələrdən dünyasını dəyişib. Amma Moskva dayanmaq istəmir, Azərbaycan dövlətinə güc nümayişi çərçivəsində soydaşlarımızı təqib etməkdə davam edir, hədələyici bəyanatlar verir və sair.
Ukrayna Vətəndaş Cəmiyyəti Problemləri üzrə Araşdırma Mərkəzinin direktoru Vitali Kulik Hafta.az-a EKSKLÜZİV müsahibəsində Rusiyanın həm Ukraynaya qarşı amansız müharibəsindən, həm də Kremlin Azərbaycana və azərbaycanlı miqrantlara düşmən münasibətindən söz açıb.
- Doğrudan da, İsrailin İrana qarşı müharibəsi dünya mediasını cəbhəmizdən yayındırıb. Bu, dünya oyunçularının Ukraynada sülh məsələsinin həllinə cəlb olunma səviyyəsinə təsir edib. Rusiya - Ukrayna cəbhəsindəki vəziyyətə gəlincə, bu, mürəkkəbdir. Ruslar Donbasdakı "ət" hücumlarına yeni qüvvələr atırlar. Onlar itkiləri saymır, əsgərlərini əsirgəmirlər. Bəzi sahələrdə rusların açıq-aşkar üstün olduğunu görürük. Amma güc balansı dinamikdir. Bu gün cəbhələrdə geri çəkildiyimizi və ya irəlilədiyimizi demək olmaz. Məsələn, keçən həftə ruslar Sumı bölgəsində qüvvələrimizi geri itələyərək regional mərkəzi - Sumını barel artilleriyasından və ya FPV pilotsuz təyyarələrindən atəşə tuturdular. Bu gün Ukrayna Silahlı Qüvvələri düşməni geri itələyə bilib. Ümumiyyətlə, Donetsk vilayətində bəzi kəndlərin itirilməsi ilə bağlı xəbərlərə baxmayaraq, söhbət Rusiyanın hücumunun zəif dinamikasından gedir. Bu, cəmi bir neçə kilometr və ya evin bünövrəsi belə qalmamış yer üzündən tamamilə silinmiş kənddir. Eyni zamanda, ruslar minlərlə əsgərinin həyatı ilə "ərazi almaq" üçün bədəl ödəyirlər. Demək olar ki, Moskva yay hücumunda istədiyi nəticəni əldə etmir. Baxmayaraq ki, Putin belə düşünmür.
- Qəribədir ki, Rusiya Ukrayna ilə müharibə apardığı bir vaxtda Azərbaycana qarşı da düşmən mövqeyi sərgiləməyə başlayıb. Artıq Rusiyada yaşayan azərbaycanlılar təqib olunur, həbs edilir, döyülür, işkəncə verilir, hətta iki soydaşımız öldürülüb... Sizcə Rusiya qəfil niyə belə addım atır?
- Moskva Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamaqla öz imperiyasının süqutunu sürətləndirib. Ruslar postsovet məkanında nüfuzunu itirir, onların səsi artıq hegemon deyil. Biz görürük ki, son Qarabağ müharibəsindən sonra Rusiya artıq Qafqazda təhlükəsizliyin yeganə lideri ola bilmir. Moskva nəinki müttəfiqi Ermənistana xəyanət etdi, həm də Qafqazdan keçən enerji və nəqliyyat dəhlizlərini itirir. Regiona başqa oyunçular daxil olur, yeni regional təhlükəsizlik arxitekturası formalaşır. Azərbaycan Türkiyə ilə birlikdə Qafqaz üçün yeni reallıq yaradıb və Rusiya buna informasiya səs-küyündən başqa heç nə ilə qarşı çıxa bilməyib. Azərbaycanla Rusiya arasında münasibətlərin son kəskinləşməsinə gəlincə, məsələ ondadır ki, ruslar tərəfindən vurulan Azərbaycan təyyarəsi hekayəsini Bakı udmayıb. Azərbaycan rəhbərliyi Putinə başa saldı ki, o, Moskvadan təkcə faktın tanınmasını deyil, həm də bu hadisəyə görə təqsirkarların cəzalandırılmasını tələb edir. Və sonra hadisələr sadəcə sürətləndi, təhqirlərə açıq-aşkar təxribat xarakterli hərəkətlər və Rusiyadan ciddi təhdidlər əlavə olundu.
- Azərbaycan vaxtaşırı Ukraynaya iqtisadi-humanitar yardım edir, ticarət əlaqələrini inkişaf etdirir, Krım və digər işğal olunmuş əraziləri qeyd-şərtsiz Ukraynanın ərazisi kimi tanıyır və sair. Bəziləri düşünür ki, Moskva məhz bunlara görə Azərbaycana təzyiq edir. Sizcə bu əsas ola bilər?
- Düşünmürəm ki, Moskva ilə Bakının münasibətlərinin gərginləşməsinin səbəbi budur. Hətta İran və Çin kimi ölkələr Krımın və 2022-ci ildən sonra ərazilərin işğalını tanımır, Serbiya hətta bizə silah satıb. Amma Moskva bu ölkələrlə əlaqələrini davam etdirir. Ərazi bütövlüyü təkcə BMT Nizamnaməsinin norması deyil, beynəlxalq hüququn fundamental mövqeyidir. Bunu ancaq yaramaz dövlətlər görməzlikdən gələ bilər. Moskva bunu başa düşür. Odur ki, Rusiya ilə Azərbaycan arasında münaqişənin səbəblərini Krımın Ukraynanın ərazisi kimi tanınmasında yox, başqa sahələrdə, məsələn, Azərbaycanın nəhayət Rusiyanın təsir dairəsindən çıxmasında və bunun Moskvanı narahat etməsində axtarmaq lazımdır. Moskvaya sadəcə yer olmayan ittifaqların yaradılması Kremldə oturanları hiddətləndirməyə bilməz.
- Sizin də yaxşı tanıdığınız Krım Tatar lideri Refat Çubarov deyir ki, Azərbaycanın son zamanlar Türk Birliyinin güclənməsində oynadığı böyük rol Rusiyanı narahat edir. Üstəlik, rəsmi İrəvan Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanmasına, o cümlədən, Zəngəzur dəhlizinin açılmasına çox isti yanaşmağa başlayıb və bunlar Rusiyada Qafqazdan getmək qrxusu yaradıb. Bu məsələlərə fikir bildirib lütfən...
- Bəli, mən də cənab Çubarovun tezisini dəstəkləyirəm. Uzun illərdir ki, Ermənistan-Azərbaycan qarşıdurması başlayandan Moskva hər cür yolla iki ölkə arasında düşmənçiliyin qızışdırılmasında, Qarabağda və Ermənistanın özündə erməni qüvvələrini Azərbaycanla silahlı münaqişəyə təhrik edir. Bu gün DTK-nın saatlı bombaları yerləşdirdiyini təsdiqləyən çoxlu faktlar var ki, onlar sonradan 1990-cı illərin müharibəsi şəklində partladılar. Bütün bu müddət ərzində Rusiya bir tərəfdən Qarabağ ətrafında qarşıdurmanın alovuna yağ tökür, digər tərəfdən isə öz sülhməramlı yardımını və ya danışıqlarda vasitəçiliyini təklif edir. Kreml həmişə deyir ki, Rusiyasız Qafqazdakı ziddiyyətləri həll etmək mümkün deyil. Amma ikinci Qarabağ müharibəsindən və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa edildikdən sonra regionda tamam başqa vəziyyət yaranıb. Ermənistan müharibəni dayandırmaq üçün danışıqları qəbul etdi. Bu gün İrəvan və Bakı Rusiyanın iştirakı olmadan sülh sazişinin əldə olunmasına Rusiyanın əsas müzakirəçi olduğu vaxtdan daha yaxındır. Moskva və Putinin əsas qorxusu budur. Rusiya Qafqazı itirir, artıq onu orada lazımlı görmürlər. Türk Birliyinin həm də hərəkətverici qüvvə olduğu tamamilə fərqli təhlükəsizlik reallığı yaranır. Azərbaycan və Türkiyə hərbi-siyasi əməkdaşlığı gücləndirir. Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin müzakirəsi üçün daha çevik yanaşma seçib. İran Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmağa doğru gedir. O zaman Rusiya niyə hələ də buradadır?..
- Azərbaycan tərəfi Rusiya ərazisində vurulan və Qazaxıstan ərazisinə eniş edərkən partlasa da, sərnişinlərinin bir hissəsi sağ qalan Azərbaycan təyyarəsinə görə Moskvadan üzrhaxlıq və təzminat tələbindən geri çəkilmir. Kreml isə bunu etmir. Çünki bunu edərsə Ukraynanın işğal olunmuş əraziləri üzərində vurduğu Malayziya təyyarəsinin məsuliyyətini də öz üzərinə almalıdır. Sizcə bu məsələlər də Moskvanın azərbaycanlılara qarşı düşmən mövqe sərgiləməsində rol oynaya bilər?
- Bu, artıq Rusiya tərəfinin formalaşmış təcrübəsidir. Terror aktı törədirlər, məsələn, təyyarəni vururlar, sonra isə faktı etiraf etməkdən boyun qaçırır, illərlə məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmürlər. Bu, terrorçunun adi davranışıdır. Hesab edirəm ki, Azərbaycan təyyarəsinə münasibətdə bu cür davranış rusların Ukraynanın Donbas bölgəsi səmasında vurduğu Malayziya Boinq-i faktı ilə diktə olunur.
- Cənab, ümumiyyətlə, son zamanlar Rusiyada yaşayan xüsusilə də Orta Asiyadan olan miqrantların sıxışdırılması, Rusiyadakı bütün miqrantlara məcburən rusca danışmağı, rus tarixi və ədəbiyyatını öyrənmək tələbi qoyulması bu ölkədə şovinizmin artdığını və hətta faşizm səviyyəsinə yüksəldiyini deməyə əsas verirmi? Axı faşizm “almanlar hamıdan üstündür” deyirdi, Putin də “hər şey ruslar üçün” deyir...
- Rusiyada hakim ideologiya irqçiliyə əsaslanır. Bu, həm imperiya hekayələri, həm də “Rusiya ruslar üçün” kimi sırf şovinist şeylərlə əlaqəli rus nasizminin spesifik formasıdır. Baxmayaraq ki, Putin II Dünya Müharibəsində qələbə mifindən istifadə edir, “Ukrayna neonasizmi” ilə mübarizədən danışır və simvolik “beynəlmiləlçiliyi” vurğulayır. Reallıqda Putinin idarə etdiyi Rusiya irqçi dövlətdir, burada hökumət nəinki ksenofobiya, antisemitizm və gündəlik irqçilik yayır, həm də bu iyrənclikləri rəsmi dövlət ideologiyası səviyyəsinə qaldırır.
- Putin “rus əsgəri ayaq basdığı hər yer Rusiyadır” deməklə Rusiyanın imperiyanı bərpa etməyə çalışdığını sübut edir. Keçmiş Sovet respublikaları nə etməlidir, necə qoruna bilərlər rusların işğal təhlükəsindən?
- Birincisi, Rusiyanın təcavüzü harada baş verirsə, onun qarşısını almaq üçün əməkdaşlıq edilməlidir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi lokal münaqişə deyil, Moskvanın imperiyanı bərpa etmək üçün apardığı müharibənin bir hissəsidir. Bu gün Putin Ukraynaya qarşı vuruşur, sabah isə rus qoşunları Azərbaycanın, Gürcüstanın və ya Qazaxıstanın şəhərlərini atəşə tutacaq. Biz antiimperial koalisiya yaratmalıyıq. İkincisi, Rusiyanı ancaq məhv etməklə cilovlamaq olar. Biz hamımız Rusiya Federasiyasının dağılmasında və post-Rusiya məkanında ölkələrimizə dost olan yeni müstəqil dövlətlərin yaranmasında maraqlı olmalıyıq. Üçüncüsü, bizim təhlükəsizliyimiz yalnız regional ittifaqların yeni arxitekturasının və ziddiyyətlərin həlli vasitəsi kimi müharibəni istisna edən dünya və regional liderlərin iştirakı ilə maraqlar balansının həyata keçirilməsi nəticəsində mümkündür. Demək istəyirəm ki, NATO-nun transformasiyası kimi meydana çıxacaq Avropa regional təhlükəsizlik sistemi Qafqazın regional təhlükəsizlik sistemi ilə tamamlanmalıdır. Burada iştirakçılar Türkiyə, İran, Rusiyasız Çin ola bilər. Bu alt sistemlərin qarşılıqlı əlaqəsi və maraqlar balansı, onlar arasında qarşılıqlı əlaqə Ukrayna və Azərbaycan kimi ölkələr üçün Kremlin imperiya iddialarından və ya irqçi talanlardan etibarlı sipər olacaq.
