Bu təşəbbüs Vaşinqtonun sülh prosesinə yalnız vasitəçi kimi deyil..."
Zəngəzur dəhlizi - Tramp yolu və ya beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutunun (TRIPP) Vaşinqton zirvəsindən görünən mənzərəsi həm cəlbedici, həm də mübahisəlidir. Görünən budur ki, indi ən mürəkkəb və həlledici mərhələ başlayır – paraflanan sənədlərin praktik icrası və regional transformasiyanın təmin olunması. Bu mərhələdə Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ-nin strategiyası ilə yanaşı, Rusiya və İran kimi əsas regional güclərin mövqeləri və narahatlıqları da ön plana çıxır.
Bu itiqamətdə “Həftə içi”nə danışan politoloq Rauf Məmmədov maraqlı məsələlərə diqqət çəkib.
- Vaşinqtondakı üçtərəfli görüş və orada sülh sazişinin paraflanması yalnız texniki-diplomatik prosedur deyil, həm də Cənubi Qafqazda yeni strateji arxitekturanın formalaşmasının simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Bu addım, bir tərəfdən, Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illərdir davam edən münaqişə tarixində nadir razılaşdırma nöqtələrindən birini ifadə edir, digər tərəfdən, ABŞ-nin bölgədə daha aktiv, sistemli və təsirli oyunçu olmaq iradəsinin açıq təzahürüdür. Həmçinin “ilkin sülh razılaşmasının paraflanması” ifadəsi, hüquqi qüvvəyə minməsə də, tərəflərin mətndə dəyişiklik etməyəcəklərini göstərən diplomatik siqnaldır. Eyni paketdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp həm Azərbaycan, həm də Ermənistanla enerji, texnologiya, infrastruktur və ticarət sahələrini əhatə edən sənədlər imzalayacağını bəyan etdi. Bu kontekstdə diqqəti cəlb edən əsas elementlərdən biri Zəngəzur dəhlizi təşəbbüsüdür. Bu təşəbbüs Vaşinqtonun sülh prosesinə yalnız vasitəçi kimi deyil, həm də siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik zəmanətləri ilə daxilolma niyyətini göstərir. ABŞ rəsmiləri bu prosesi “böyük sülh təşəbbüsü” kimi təqdim edərək, regionun davamlı sabitlik və əməkdaşlıq məkanına çevrilə biləcəyini vurğulayırlar. Bu layihə icra olunarsa, Cənubi Qafqazın geoiqtisadi xəritəsini dəyişmək potensialına malikdir.
Paraflanma aktı Azərbaycanın postmüharibə strategiyasının üç əsas sütununu - hüquqi legitimlik, geoiqtisadi yüksəliş və daxili siyasi möhkəmliyi eyni vaxtda dəstəkləyən nadir hadisələrdən biri kimi çıxış edir. Bu isə onu təkcə diplomatik mərhələ deyil, həm də çoxvektorlu milli strategiyanın əsas bəndi kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
Digər tərəfdən, Vaşinqton paraflanması bir mərhələ kimi yekun deyil, başlanğıcdır. Bu mərhələnin uğurla tamamlanması üçün diplomatiya, təhlükəsizlik və iqtisadi layihələrin icrası paralel şəkildə və koordinasiyalı aparılmalıdır. Əks halda, proses ya kağız üzərində qalacaq, ya da yeni gərginlik dalğalarına yol aça bilər. ABŞ üçün bu, Cənubi Qafqazda nüfuzunu möhkəmləndirmək şansı, Azərbaycan üçün isə regional oyun qaydalarını formalaşdırmaq imkanıdır.
Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması Azərbaycanın müharibədən sonrakı diplomatik gündəliyində həm hüquqi, həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan üçpilləli strateji əhəmiyyət daşıyır. Ən əvvəl, bu hadisə hüquqi-diplomatik legitimasiya baxımından önəmlidir. ABŞ kimi qlobal gücün vasitəçiliyi və iştirakı ilə baş verən paraflanma Azərbaycanın 2020-ci ildən sonra əldə etdiyi hərbi-siyasi reallıqların beynəlxalq səviyyədə tanınmasına əlavə zəmin yaradır. Əgər sənəddə suverenliyə, sərhədlərin toxunulmazlığına və güc tətbiq etməməyə dair müddəalar konkret şəkildə qeyd olunursa, bu, Bakı üçün yalnız taktiki deyil, strateji-diplomatik qələbə deməkdir. Beləliklə, Azərbaycan münaqişə sonrası nizamın hüquqi sütunlarını beynəlxalq hüquqla uyğunlaşdıraraq öz mövqeyini möhkəmləndirir. İkincisi, geoiqtisadi imkanlar aspekti diqqətəlayiqdir. Zəngəzur dəhlizi marşrutu, dəmir yolu xətləri, enerji infrastrukturunun inteqrasiyası və tranzit marşrutlarının açılması Azərbaycanın regional nəqliyyat mərkəzinə çevrilməsini sürətləndirə bilər. Bu, yalnız ticarət axınlarının artması və tranzit gəlirlərinin yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır; eyni zamanda enerji diplomatiyası sahəsində Bakının əlini gücləndirir, onu Avropa, Asiya və Yaxın Şərq arasında strateji körpü roluna gətirir. ABŞ-nin təşəbbüsə dəstək verməsi dəhlizin yalnız regional deyil, beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir və bu, Azərbaycanın çoxşaxəli xarici iqtisadi siyasətinə əlavə manevr imkanları qazandırır. Üçüncüsü, daxili legitimasiya və hakimiyyət normativi kontekstində bu proses, Azərbaycan cəmiyyəti tərəfindən çox böyük təqdirlə qarşılandı, Prezident İlham Əliyevin “Müharibədə qalib gəldi - indi sülhü qazandı” imici toplumda açıq dəstək qazandı.
- Paraflanan sülh mətninin icraya keçməsi üçün hansı məhdudiyyətlər və kritik monitorinq nöqtələri var?
- Paraflanmış sənəddə Ermənistan tərəfindən ərazi iddiasını aradan qaldırmaq üçün konstitusiyaya uyğun dəyişikliklərin edilməsi tələb olunur. Bu tələb hüquqi baxımdan sülhün təminatında vacib elementi kimi təqdim edilir. Ermənistanın daxilində belə dəyişikliyin qəbulu mürəkkəbdir - siyasi partiyalar, millətçi qüvvələr və ictimai rəy arasında ciddi mübahisələr mövcuddur. Bu prosesin uzunmüddətli və təzadlı olması ehtimalı yüksəkdir, eyni zamanda, Ermənistanın daxili siyasi stabilliyinə ciddi təsir göstərə bilər. Beləliklə, konstitusiya düzəlişlərinin vaxtı və məzmunu sülh prosesinin əsas qeyri-müəyyənliyidir.
İkinci məsələ, təhlükəsizlik və regional idarəetmə mexanizmləridir. Koridorun təhlükəsizliyinin təmin olunması həm fiziki, həm də hüquqi çərçivədə tənzimlənməlidir. Burada sərhəd rejimlərinin effektiv tətbiqi, dövlətlərarası hüquqi mexanizmlərin yaradılması - məsələn, 3+3 formatında regional təhlükəsizlik platformalarının formalaşması – vacib rol oynayır. Bu, həm Rusiya, həm İran kimi regional güclərin narahatlığı ilə üz-üzədir. Onlar bu mexanizmlərin idarəçiliyində öz təsir imkanlarını itirməkdən ehtiyatlanır və Vaşinqtonun təşəbbüsünə qarşı müəyyən həssaslıq nümayiş etdirirlər. Bu da təhlükəsizlik arxitekturasının qurulmasında risklər və rəqabət mənzərəsi yaradır.
Üçüncü məqam, iqtisadi investisiya və infrastrukturun inkişafıdır. Zəngəzur dəhlizi kimi ambisiyalı regional layihələr üçün yüksək maliyyə-texniki zəmanətlər, investorların risklərinin kompensasiyası və regional tərəfdaşların koordinasiyası tələb olunur. Bu, uzunmüddətli planlaşdırma və yüksəksəviyyəli əməkdaşlıq deməkdir. ABŞ və beynəlxalq maliyyə qurumlarının iştirakı mühüm olsa da, investisiya axınının intensivliyi siyasi və təhlükəsizlik vəziyyətindən ciddi asılıdır. Həmçinin, layihələrin icrası üçün zəruri infrastrukturun - dəmir yolları, enerji xətləri, logistika mərkəzləri - yaradılması geniş və mürəkkəb idarəetmə prosesidir.
- Paraflanmış mətn nə zaman icraya keçə bilər?
- Paraflanmış mətn mürəkkəb siyasi və praktiki maneələrlə üzləşə bilər. Ermənistan konstitusiyasında dəyişikliklər, Zəngəzur dəhlizi marşrutunun təhlükəsizliyinin təmin olunması, İran və Rusiya ilə münasibətlərdə gərginliyin idarə edilməsi kimi məsələlər qarşıdakı dövrdə əsas sınaqlar olacaq. Bu faktorlar təkcə ikitərəfli münasibətlərin deyil, ümumilikdə, regionun yeni geosiyasi nizamının gələcəyini müəyyən edəcək. Vaşinqtonda paraflanmış saziş Cənubi Qafqaz üçün yeni imkanlar pəncərəsi açmaqla yanaşı, bu prosesin uğurla icrası ciddi risklərin idarə olunmasını tələb edir. İmkanlar spektrində, ilk növbədə, regionun geosiyasi sabitliyə doğru yönəlməsi ehtimalı ön plana çıxır. Əgər Zəngəzur dəhlizi və ona bağlı infrastruktur layihələri reallaşarsa, Ermənistan, Azərbaycan və qonşu dövlətlər arasında iqtisadi inteqrasiya dərinləşə, qarşılıqlı asılılıq mexanizmləri formalaşa bilər. Bu, uzunmüddətli perspektivdə münaqişə riskini azaldan və kollektiv rifahı artıran iqtisadi zəmindir. Paralel olaraq, ABŞ və digər Qərb aktorlarının bölgədə iştirakının artması enerji təhlükəsizliyi, alternativ ticarət yolları və rəqəmsal infrastruktur sahələrində inkişaf imkanlarını genişləndirir.
- Zəngəzur dəhlizinin açılış potensialını hansı risklər müşayiət edir?
- Ən başlıca risk İran və Rusiyanın təşəbbüsə qarşı açıq və ya dolayı müqavimət göstərməsidir. İranın əsas narahatlığı sərhəd geosiyasətinə və öz tranzit marşrutlarının əhəmiyyətinə xələl gəlməsi ilə bağlıdır. Rusiya üçün isə məsələ postsovet məkanında təsir imkanlarının zəifləməsi və vasitəçilik rolunun ABŞ-yə keçməsi deməkdir. Bu iki gücün mümkün təzyiq və ya sabotaj mexanizmləri layihənin icra tempini ləngidə, hətta siyasi gərginlik yarada bilər. Digər risk faktoru Ermənistan daxilindəki daxili-siyasi proseslərdir. Paraflanma hüquqi qüvvəyə minməsi üçün imzalanmalı və ratifikasiya edilməlidir. Ermənistan konstitusiyasına dəyişikliklər, ictimai rəydə müqavimət, müxalif qüvvələrin bu prosesi bloklama cəhdləri real ssenarilərdir. Eyni zamanda, dəhliz marşrutunun təhlükəsizliyinin təmin olunması praktiki və hərbi-siyasi koordinasiya tələb edir; kiçik bir insident belə tərəflərin etimadını sarsıda bilər.
- Azərbaycanın Vaşinqton siyasətində Minsk qrupunun ləğvi hansı əhəmiyyət kəsb edir?
- Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında bu məsələ strateji əhəmiyyət daşıyan bir siqnaldır. Minsk qrupunun funksiyasının dayandırılması, Azərbaycan üçün sadəcə vasitəçi strukturunun yox olması deyil, həm də trans-regional münaqişə həll mexanizmlərində ciddi sistem dəyişiminin başladığını göstərir. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə suverenlik və milli müstəqillik prinsiplərinin daha qabarıq vurğulanması ilə paralel gedir. Bakı, status-kvonu dəyişdirərək, öz ərazi bütövlüyü və sərhəd suverenliyini beynəlxalq hüquq çərçivəsində daha güclü müdafiə etmək niyyətindədir. Bununla da artıq “köhnə vasitəçilər” kimi tanınan və xüsusən Rusiya mərkəzli ATƏT Minsk qrupunun qərarverici rolunun arxa plana keçməsi arzusunu açıq nümayiş etdirir.
Bu yanaşma, həmçinin regional güc mərkəzləri arasında sfera mübarizəsinin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Moskvanın dominant olduğu vasitəçilik modelindən uzaqlaşmaq, Bakı üçün həm diplomatik manevr imkanlarını artırır, həm də qlobal aktorlar – xüsusən ABŞ və Avropa Birliyi ilə birbaşa əlaqələrin gücləndirilməsinə yol açır. Bütün bunlar Azərbaycanın Cənubi Qafqazda öz geosiyasi müstəqilliyini və aktiv oyunçu rolunu möhkəmləndirmək məqsədilə atdığı addımlar kimi anlaşılır. Minsk qrupunun ləğvi, eyni zamanda, konflikt həllində yeni hüquqi və siyasi mexanizmlərin formalaşmasına zəmin yaradır ki, bu da Azərbaycanın beynəlxalq arenada leqitimliyini artırır və onun regionda sülh proseslərində əsas aktora çevrilməsinə imkan verir.
- Azərbaycanın ABŞ ilə strateji yaxınlaşmasının ən mühüm məqamlardan biri kimi qeyd olunan 907-ci düzəlişin ləğvi məsələsi bizə nə vəd edir?
- 907-ci düzəliş ABŞ Konqresinin 1992-ci ildə qəbul etdiyi və Azərbaycanla əlaqələrdə müəyyən məhdudiyyətlər qoyan bir normativ-hüquqi akt idi. Onun ləğvi isə Azərbaycan üçün həm tarixi ədalətsizliyin aradan qaldırılması, həm də ABŞ-nin Cənubi Qafqazda daha aktiv və önəmli aktor kimi səhnəyə çıxmasının simvolu kimi qəbul olunur. Prezident İlham Əliyev bu məsələyə rəmzi jest kimi yanaşır; onun çıxışlarında 907-ci düzəlişin ləğvi Azərbaycanın ABŞ ilə münasibətlərinin yeni mərhələyə qalxması kimi vurğulanır. Bu, xarici siyasətdə Azərbaycanın mövqeyini gücləndirmək üçün ideoloji-pragmatik bir siqnal funksiyası daşıyır. Beləliklə, 907-ci düzəlişin ləğvi həm tarixi qərəzin aradan qaldırılması kimi simvolik dəyər daşıyır, həm də ABŞ-nin regional siyasətdə rolunu artırmaqla, Azərbaycanın beynəlxalq statusunu möhkəmləndirir. Bu, Azərbaycanın “dünyanın böyük güc mərkəzləri” ilə münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qaldırması və regiondakı balanslaşdırılmış diplomatiyanı gücləndirməsinə xidmət edir. Dəhlizlərin əhəmiyyətini vurğulamaqla Əliyev, eyni zamanda, türk dünyasına və xüsusilə Türkiyəyə mesaj verir ki, Azərbaycanın bu layihələrdə lider və açar oyunçu kimi mövqeyi var. Bu, həm daxili ictimaiyyətdə milli qürur və birliyə təkan verir, həm də türk xalqları arasında inteqrasiyanın və ortaq maraqların təşviqində mühüm faktor kimi çıxış edir.
Bu reallıqların memarı mahir diplomat, Prezident İlham Əliyevin siyasi gedişləri prosesin uğurla nəticələnəcəyinə ciddi inam yaradır. Cənab Prezidentin təbirincə desək, o nəyi necə, nə vaxt etmək lazım olduğunu yaxşı bilir. Bütün bunlarla yanaşı, düşmənlər unutmasın ki, “Dəmir yumruq” öz yerindədir.
