“Münaqişə və müharibələr qitələrə və cəmiyyətlərə yayılmaqda davam edir. Ötən ilin məlumatlarına görə, 52 ölkə silahlı münaqişə vəziyyətində idi. Eyni zamanda, zorakılıqdan iqtisadi itkilər 19 trilyon dollara çatıb, bu isə qlobal ÜDM-in təxminən 13,5 faizi deməkdir”.
Hafta.az-ın yazdığına görə, bunu Astana Beynəlxalq Forumunda çıxış edən Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev deyib. Onun sözlərinə görə, rəqəmlərin arxasında daha həyəcanverici bir reallıq dayanır: müasir münaqişələr uzanır və mürəkkəbləşir. Ən pisi isə budur ki, bəzən bu münaqişələrə qeyri-dövlət aktyorları da daxil olmaqla çox sayda oyunçu cəlb olunur.
“Bu amillər davamlı sülhə nail olmağı xeyli çətinləşdirir. Bu qlobal vəziyyətlə bağlı ən narahatedici məqam odur ki, bu, süni intellektlə bağlı yeni tendensiyalarla tam ziddiyyət təşkil edir, bəşəriyyəti kökündən yenilənmiş və hələ də naməlum reallığa aparan, yeni mənalar və yeni qiymətləndirmələr daşıyan, hökmranlıq etməyə başlayıb. Bu kontekstdə hərbi münaqişələr, hətta tarixi arqumentlər və ya siyasi düşmənçiliklə əsaslandırılan müharibələr tamamilə köhnəlmiş görünür. Biz müharibələrə başlamaq əvəzinə xalqlarımızı, xüsusən də gənc nəsli tərəqqiyə nail olmağa, maariflənmiş cəmiyyətin formalaşmasına cəlb etməliyik”, - Tokayev deyib.
Prezident qeyd edib ki, ənənəvi münaqişələrin qarşısı alınmasa, bəşəriyyət daha çətin problemlə üzləşəcək. Bu, nüvə silahına malik dövlətlər arasında artan gərginliyin yaratdığı nəticələr ola bilər.
“Bu gün doqquz dövlət 13 mindən çox nüvə başlığı arsenalına malikdir. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, onlardan istifadə riski artır və bu, səhv hesablama, qəza və ya eskalasiya nəticəsində baş verə bilər. Hətta bir partlayışın nəticəsi fəlakətli nəticələrə səbəb olar. Alimlər hesab edirlər ki, bu, dərhal məhv olmaqla yanaşı, qlobal iqlim fəlakətinə qapı açar və dünyada məhsul çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bunun nə demək olduğunu bilirik. Qazaxıstan hələ də öz ərazisində keçirilmiş 450 nüvə sınağının tarixi nəticələri ilə üzləşir. Sülh naminə miras qalmış nüvə arsenalından imtina etdik və bu gün də nüvə və bioloji silahların yayılmasına qarşıyıq” deyən Tokayev əlavə edib ki, qlobal təhlükəsizliyə təhdidlər təkcə geosiyasi xarakter daşımır. Mövcud qlobal vəziyyət dəyişməkdə davam edir, proteksionizm güclənir, çoxtərəflilik isə zəifləyir. Bu qeyri-müəyyənlik fonunda qurulmuş əməkdaşlığı saxlamaq və pozulubsa, bərpa etmək üçün aydın bir vəzifə var.
Prezident Kasım-Jomard Tokayev Qazaxıstanda son bir neçə ildə dərin iqtisadi və institusional islahatlar aparıldığını bildirib. Deyıb ki, onlar daha şaxələndirilmiş, inklüziv və gələcəyə yönəlmiş iqtisadiyyat qurmaq əzmindədir. Dövlət başçısı hesab edir ki, ölkənin inkişafı təkcə sabitliyi deyil, həm də ədaləti təmin edəcək.
“Qazaxıstanda ədalətli cəmiyyət qurmaq üçün dövlətçiliyin müasirləşdirilməsi və möhkəmləndirilməsi istiqamətində səylər göstərmişik. Ümumxalq səsverməsi Konstitusiyaya düzəlişlər etdi və əsas hakimiyyət institutlarında islahatları təsdiqlədi. Biz “super-prezident” idarəetmə formasından “Güclü prezident – nüfuzlu parlament – hesabatlı hökumət” konsepsiyasına əsaslanan konsolidasiya edilmiş nəzarət və tarazlıq sisteminə malik prezident respublikasına keçdik. Mən qəti əminəm ki, bu konsepsiya Qazaxıstanın siyasi sisteminin spesifik xüsusiyyətlərinə ən uyğun olanı olaraq qalır” deyən dövlət başçısı qeyd edib ki, prezident öz xalqının yeddi il müddətinə işə götürdüyü dövlət idarəçisidir. Parlament isə vətəndaş cəmiyyətinin, yeni siyasi partiyaların, qadınların, gənclərin və həssas qrupları təmsil edən şəxslərin təmsilçiliyini genişləndirib.
“Hesab edirəm ki, “Qanun və asayiş” konsepsiyasına əsaslanan insan hüquqlarının səmərəli müdafiəsi sistemi olmadan gələcək inkişaf mümkün deyil. Anlayırıq ki, islahatlarımız son dərəcə qeyri-sabit geosiyasi şəraitdə baş verir. Amma atalar demiş, “Yoldan keçən gedər”. Biz bu strateji yoldan dönməyəcəyik, islahatları dayandırmayacağıq”, - o deyib.
Cənab Tokayev bildirib ki, qlobal çağırışlara baxmayaraq, 2024-cü ildə Qazaxıstan iqtisadiyyatı 5,1 faiz artıb. Birbaşa xarici investisiyaların həcmi rekord həddə çatıb, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə yük axını 62 faiz yüksəlib.
“Lakin bizim strateji baxışımız təkcə rəqəmlərlə ölçülmür. İslahatlar yeni sosial müqavilənin yaradılmasına yönəlib, onun çərçivəsində bütün cəmiyyətin rifahı təmin ediləcək. Biz insan kapitalına sərmayə qoyuruq, gənc mütəxəssislər üçün imkanları genişləndiririk. Bizim əsas prioritetimiz regional fərqləri azaltmaq və orta sinfi gücləndirməkdir. Buna görə də biz rəqəmsal texnologiyalar və süni intellektdən təmiz enerji və yüksək əlavə dəyərli istehsala kimi əsas sektorlarda öz imkanlarımızı gücləndirməyə davam edirik. Avrasiyada İT mərkəzi olmaq iddiamızı əks etdirən rəqəmsal transformasiyada əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etdik. Biz süni intellektə xüsusi diqqət yetiririk. Məqsədimiz bir sıra xarici universitetlərin filialları və tədqiqat və inkişaf sahəsində qurulmuş tərəfdaşlıqlarla akademik və innovasiya mərkəzi olmaqdır” deyən dövlət başçısı əlavə olaarq bildirib ki, Qazaxıstan artıq ölkəyə gətirilən ən güclü superkompüteri istifadəyə verir.
Dünya uran ehtiyatlarının 40 faizinə malik olan Qazaxıstanın nüvə enerjisinə milli strategiyanın prioritet sahəsi kimi baxıldığını deyən prezident Tokayev bildirib ki, iqlim böhranını həll etmədən inkişaf davamlı ola bilməz. Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Asiya planetin iqlimə ən həssas regionlarından biri olduğundan, burada istiləşmə qlobal orta göstəricidən iki dəfə sürətlidir.
“2026-cı ildə Qazaxıstan BMT-nin tərəfdaşlığı ilə Mərkəzi Asiya strategiyalarını və qlobal ambisiyalarını birləşdirən platformaya çevrilməyi nəzərdə tutan Regional Ətraf Mühit Sammitinə ev sahibliyi edəcək. Qazaxıstan qarşılıqlı hörmətə və regional həmrəyliyə əsaslanan sabit, inteqrasiya olunmuş və gələcəyə yönəlmiş Mərkəzi Asiyaya sadiq qalır”, - dövlət başçısı deyib.
Prezident Tokayev bildirib ki, təhlükələr transmilli xarakter daşısa da, verilən cavablar getdikcə parçalanır. Qlobal əməkdaşlıq institutları daha kövrək, qeyri-sabit və ziddiyyətli dünyaya uyğunlaşmalıdır.
“Qazaxıstan qəti şəkildə inanır ki, orta güclər ədalətli və əhatəli qlobal nizama sadiq olmalıdırlar. Bu da yanaşmaların yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir. Müvafiq olaraq, orta güclər daha böyük məsuliyyəti öz üzərinə götürməli ola bilər. Bu ilin sonunda biz Nyu-Yorkda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 80 illik yubileyini qeyd edəcəyik. Dağıdıcı dünya müharibəsindən sonra 51 dövlət tərəfindən 1945-ci ildə qurulan BMT daha dinc və təhlükəsiz dünya haqqında cəsarətli baxışlar təklif etdi. Bu gün Təşkilatın daha müxtəlif, mürəkkəb və bir-biri ilə əlaqəli qlobal birliyi təmsil edən 193 üzvü var. Lakin zaman keçdikcə BMT-nin əsas strukturları, xüsusən də Təhlükəsizlik Şurası demək olar ki, dəyişməyib. 80 il əvvəl yaradılmış institusional strukturla müasir reallıqlar arasındakı bu boşluq BMT-nin etibarını və effektivliyini sarsıdır. Milyardlarla insanı əhatə edən kritik qərarlar bir neçə ölkə tərəfindən qəbul edilməməlidir. Məhz buna görə də Qazaxıstan BMT Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsini dəstəkləyir” deyən Tokayev BMT-nin aktuallığını qoruyub saxlaması və real dünyanı həqiqətən əks etdirməsi üçün Təhlükəsizlik Şurasında struktur islahatının aparılmasını zəruri sayıb.
